जय महाराष्ट्र!

महाराष्ट्र नव-निर्माण सेना सध्या महाराष्ट्राच्या राजकीय रंगमंचावर वादळ उठवित आहे। विवाद नविन नाहीत व त्यावरचे निदान 'ढ' पणाची लक्षणे आहेत. आपल्या समाजात सध्या कुठलाही विवाद चूक किंवा बरोबर याच दोन दृष्टीकोनातून बघण्याची पध्दत रुढ आहे. काही विवाद जरी या पठडीत मोडत असले तरी बरेचशे मुद्दे चूक किंवा बरोबर यामधील लक्ष्मण रेषेत वावरतात. महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेने केलेले दंगे-धोपे निषेधार्थ आहेत यात काही वाद नाही. गजबजलेल्या राजकीय पडद्यावर आपल्या पक्षाची केवळ जाहिरात करण्या हेतु कोणी जर सामाजिक संपत्तीचे नुकसान करत असेल किंवा कोणास जीवे मारत असेल तर त्या पक्षाच्या नेत्यांना सरळ कारागृहाचा रस्ता दाखवायला हवा. अर्थात, दु:खदायक गोष्ट ही की अनेकदा या पध्दतीचा वापर आपल्या समाजात झाला आहे. व कारागृह तर दूर पण आपल्या समाजाने असल्या राजकीय नेत्यांना निवडुन सुध्दा दिले आहे.

महाराष्ट्र गेले साठ वर्ष औद्योगिकीकरणात आघाडीवर आहे। सुरुवातीला मुंबईचा महाराष्ट्राला प्रचंड फायदा झाला. पण पुढे मराठी नेते मंडळीने पश्चिम महाराष्ट्रात औद्योगिक विकास कौतुकास्पदरित्या केला. सध्य परिस्थितीत महाराष्ट्रात मुंबई व्यतिरिक्त पुणे, औरंगाबाद, नाशिक आणि थोड्या बहुत प्रमाणात नागपुर अशी विकसित औद्योगिक केंद्रे आहेत. उच्च शिक्षणासाठी तर महाराष्ट्रासारखे राज्य अजुन कुठे सापडणार नाही. इतर राज्यांच्या तुलनेत महाराष्ट्रात सरकारी यंत्रणा सुरळीत चालते व बहुतांश ठिकाणी रात्री ११ नंतरही पोरी-बाळी घराबाहेर हिंडु शकतात. स्त्री-मुक्ती व दलितांची प्रगती या बाबतीतही महाराष्ट्र आघाडीवरच आहे. थोडक्यात, इतर राज्यांच्या तुलनेत (गुजरात वगळता) महाराष्ट्रात नोकर्‍या आहेत, सुरक्षितता आहे व सामान्य जनांसाठी कष्ट करुन पुढे जाण्यासाठी विविध मार्ग उपलब्ध आहेत. अजुन काही कमी असेल तर मुंबई हे हिंदि चित्रपट उद्योगाचे केंद्रस्थान आहे त्यामुळे इतर राज्यातुन जर का महाराष्ट्रात येणार्‍या लोकांची रीघ लागत असेल तर त्यात नवलाईची गोष्ट काही नाही.

लोकतंत्राच्या अंतर्गत भारतीय कुठल्याही राज्यात जाउन स्थायिक होउ शकतात। त्यामुळे बिहार मधुन कोणी मुंबईस येत असेल तर तसे करणे त्या व्यक्तीच्या मुलभूत अधिकारांतर्गत मोडते. तसेच या स्थलांतरास विरोध करणे ढेकुण पणा तर आहेच पण त्यापेक्षाही अधिक असली विचार सरणी ही भारत-विरोधी मानायला हवी.

अर्थात, दिसत तसं नसत म्हणुनच जग फसत। गोष्टी इतक्या सोप्या असत्या तर राज ठाकरेंना कोणाचाही पाठींबा मिळाला नसता. अजुन निवडणुका दूर आहेत पण माझ्या मते हे असले सगळे धिंगाणे करुनही त्यांना बर्‍यापैकी जागा मिळतील. कारण त्यांनी उठविलेले मुद्दे विचार करण्यायोग्य नक्कीच आहेत. फक्त त्या मुद्द्यांचे निदान मूर्खपणाचे आहे. बिहारी लोक मुंबईत येउन हिंदी अवश्य बोलु शकतात पण त्यांनी मराठी शिकण्याचा किंवा समजण्याचा प्रयत्न करायलाच हवा. त्यांनी छट पुजा दादर मधे करायला हवी पण गणेश उत्सवात तेवढाच भाग घ्यायला हवा. आणि बहुतांश प्रमाणात अस होत याची मला खात्री आहे. पण राज ठाकरें सोबतच समाजवादी पक्षा सारख्या मतांचा धंदा मांडणारे पक्ष पाणी गढुळ करुन टाकतात.

माझ्या संकेतस्थळावर मागे मी "मराठी माणुस कुठे हरवला?"* हा लेख मी प्रकाशित केला होता. ते मुद्दे या विषयाशी निगडित आहेत. पण जर का एवढा कामसु असुनही मराठी माणुस कुठे दिसत नसेल तर त्याला कारणीभूत मराठी माणुसच आहे. मराठी भाषेचेच उदाहरण इथे घ्या. सुशिक्षित मराठी कुटुंबे आपल्या पोरांना इंग्लिश मिडियम मधेच पाठवतात. इंग्लिश मिडियम मधे शिकलं म्हणजे मराठी भाषेचा "भूक लागली" हे सांगण्या पलिकडे फारसा उपयोग रहात नाही. या पिढित मराठी साहित्या बाबत एकुण प्रचंड उदासिनता आहे. साहित्य म्हणजे कथा कादंबर्‍याच नव्हे तर ज्ञानेश्वर महाराजांपासुन ते पु.ल. देशपांड्यापर्यंत मराठी अनुभवांचा खजिना जणु या इंग्लिश मिडियमच्या विद्यार्थ्यांना बंद होतो. हा पाया नाहिसा झाला की मराठी इतिहासाबद्दल फारस वाटेनासं होत. शिवाजी महाराज केवळ पुतळ्यांपूर्ती व प्रत्येक शहरात असलेल्या शिवाजी नगरांपुर्तीच सिमित रहातात. आता या परिस्थितीस कोण जवाबदार आहे? मराठी माणुस अमेरिकेत कोण अजुन मराठी व्यक्तीस भेटला तर तो इंग्लिश मधेच बोलतो हे मी स्वतः अनुभवल आहे. आता याला कोण जवाबदार? बिहारी?.

या सगळ्या मुद्द्यांचा सारासार विचार राज ठाकर्‍यांनी केला असणार हे मी अगदी मानायला तयार आहे. या प्रश्नांचा कोणी तरी विचार करायलाच हवा, उत्तरे शोधायलाच हवीत. थोडक्यात, राज ठाकरे पूर्ण चूक नाहीत व पूर्ण बरोबर नाहीत. खेदजनक वस्तुस्थिती अशी की सगळ्यांना सोबत घेउन प्रगतीच्या दिशेनी जाण्या ऐवजी, सगळ्यांना सळो का पळो करुन समाज विभाजनाकडे त्यांची वाटचाल झपाट्याने सुरु आहे

इथे अजुन एक लक्षात घेण्याजोगा महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे राज ठाकरे ज्या मराठी माणसाबाबत बोलतात तो मराठी माणुस फक्त खर्‍यात मुंबई निवासी आहे की तो संपूर्ण महाराष्ट्रात रहाणारा मराठी माणुस आहे? (कोणी बंगाली मराठी बोलत असेल तर तो मराठी माणसांमधे गणल्या जातो की तो बंगालीच समजल्या जातो?) कारण स्वानुभाव वरुन एवढ नक्की सांगु शकतो की नागपुरला (महाराष्ट्राची उपराजधानी) अगदी मराठी लोक सुध्दा हिंदिच जास्त बोलतात। मराठी चित्रपट पश्चिम महाराष्ट्रा बाहेर येत सुध्दा नाहीत. राज ठाकरेंच्या मते मराठी माणुस दिसत नाही यात जरी तथ्य असलं तरी यावर उपाय महाराष्ट्रातून बिहारी-उत्तर प्रदेशींना काढुन टाकणे हा नक्कीच नव्हे. मुंबईत बिहारी भैय्या लोकांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. टॅक्सी चालकां पासुन ते दुधवाल्यां पर्यंत तीच लोक सगळीकडे दिसतात. पण याचा अर्थ असा नव्हे की ती लोकं मराठी लोकांच्या नोकर्‍या हिरावुन घेतायत. मुंबईत सगळ्यांना पुरुन उरेल इतक काम आहे व त्यामुळेच ही लोक मुंबईला येतात.

खर सांगायचं पर-राज्यीय लोकांचा या भानगडीशी काही संबंध नाही. स्वतः शिवसेना सत्तेत असतांना (तेंव्हा राज ठाकरे शिवसेनेत होते) त्यांनी काय दिवे लावले? कुठल्या दृष्टीने त्यांनी मराठी भाषेचा किंवा भाषिकांच्या विकासा हेतु योजना केल्यात? दुकानावरच्या इंग्रजी पाट्यांना काळ फासणे ही काही 'नव-निर्मितीची' लक्षणे नव्हेत. हे पर-भाषिक किंवा पर-राज्यिय लोक म्हणजे कोणी परकीय नव्हेत. हे आपलेच आप्तजन आहेत. येथे 'पर' हा शब्द वापरणेसुध्दा अनुचित आहे. परभाषिकांना पळवुन लावणे यात पुरुषार्थ की पर-भाषिकांना आपल्या वैभवशाली परंपरेने स्व-भाषिक करणे यात खर यश? या महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर राज ठाकर्‍यांना सापडले की मगच आपण मराठी भाषिकांच्या विकासाबद्दल विचार करण्यास मोकळे होऊ.

* कृपया माझे या विषया संबंधीत "येथे मराठेचिया नगरी" आणि "मराठी माणुस कुठे हरवला?" हे दोन लेख अवश्य वाचावेत. *

कॉपी

प्रश्नांकडे तो निरखुन बघत होता पण त्याला कुठलीच उत्तरं आठवेना. पहिल्या विभागात चार पैकी दोन प्रश्न सोडावायचे होते. त्याला एकुण वीस गुण. आणि दुसर्‍या विभागात पाच पैकी तीन सोडवायचे होते व त्याला पंधरा गुण होते. त्याला एकही प्रश्न येत नव्हता. 'च्यायला' तो पुटपुटला. त्याने उरलेल्या प्रश्नांपैकी जे सोडविता येईल ते सोडवलं पण ७५ पैकी ३५ गुणांच्या नावानी बोंब होती त्याच काय? ईतिहास खरं त्याचा आवडता विषय होता. अहो, पण आवडता विषय असला म्हणुन काय झाल, अभ्यास नको का करायला?

९व्या इयत्तेची सहा-माही परीक्षा जवळ येत होती पण त्याच्या अभ्यासाच्या तयारीच्या नावानी शंख होता. त्याने आता जवळ जवळ अभ्यास करणे बंद केले होते. बास्केटबॉल व एन्.सी.सी. तून त्याला मुळीच फुरसत मिळत नसे आणि थोडा वेळ मिळालाच तर उनाडक्या करण्यात, मस्ती करण्यात तो गुंग असे. थोडक्यात, वेळ वाया घालवण्यात व अभ्यास न करण्याची कारणे शोधण्यात तो पटाईत झाला होता. घरी बरंच चिंतेच वातावरण होत. आई-वडिलांना काय कराव सुचत नव्हत व आजी या शंखाला शिस्त लावण्यात थकुन गेली होती. खर तर तिने स्वतःची, नातेवाईकांची व शेजार-पाजारची बरीच मुलं वाढवली होती. पण 'या सम हाच' अस काहीस तीला या आपल्या सगळ्यात धाकट्या नातवा बद्दल वाटु लागले होते. शाळेतही शिक्षकांना कळेना की हा विद्यार्थी जर का हुशार आहे तर अभ्यास का करत नाही ते. इंग्रजीच्या बाईंनी तर त्याला एकदा बाजुला घेउन विचारलं होत की घरी काही अडचणी आहेत का म्हणुन. एकेकाळी त्याचा वर्गात चांगलाच वरचा क्रमांक येत असे. आता मात्र घसरगुंडी थांबत नव्हती.

आमचे 'गुरु-महाराज' बहुधा निश्चिंत असतं पण सहा-माही परिक्षेचं थोंड टेंशन त्यांना जाणावु लागल होत. नुकताच तो शालेय राज्यस्तरीय स्पर्धेसाठी सातार्‍याला जाउन आला होता. घरच्यांनी सहा-माही होईस्तोवर बास्केटबॉल खेळण्यास बंदी आणली होती. त्यामुळे त्याला आता बराच वेळ असे. 'पढाई फटाकसे खतम कर डालते है।' असला काहीसा विचार करुन तो अभ्यासाला तर लागला होता पण इतर गोष्टींप्रमाणे लक्ष देण्याची सवय लावावी लागते, अभ्यास करण्याचा सुध्दा सराव लागतो. पुस्तक हातात घेउन त्याच्या झोपाच बर्‍याचदा चालु असत. 'आज हा विषय संपवु, उद्या तो मग रिविजन' असले हवेत आराखडे बांधुन, परीक्षेची तारीख जवळ आली तरी त्याचा बहुतांश अभ्यास राहिलाच होता.

परीक्षा सहा-माही असल्यामुळे विद्यार्थ्यांना विशिष्ट पध्दतीने बसविल्या जात असे. एका बाकावर आठवी, नववी व दहावीचे विद्यार्थी बसत असत. कॉपी करु न देण्यासाठी विद्यार्थ्यांना या पद्धतीने बसविले जाई. पण प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या मागे आणि पुढे रोल नंबर च्या हिशोबाने त्याच्या वर्गातील मैतर बसलेला असे. परिक्षा चालू असतांना वर्गात शिक्षक असायचे पण त्या व्यतिरिक्त इतर चपराशी, मुख्याध्यापिका किंवा तत्सम व्यक्तीगण वर्‍हांड्यातुन फेर्‍या मारत असत. एकुण बंदोबस्त चोख होता पण बिलंदर लोक कॉपी करायचेच. कोणाला उत्तीर्ण होण्याची धास्ती असे तर कोणाला पहिला क्रमांक न येण्याची. बरेचशे तर उगाचच काही तरी 'धाडस' दाखवायच म्हणुन कॉपी करत. कॉपी करण म्हणजे जवळ चिठ्ठ्या वगैरे ठेवण्याचा प्रकार दुर्मिळ असे. बहुतांश वेळा पुढल्याला किंवा मागल्याला विचारणे असलाच प्रकार असे. जिभकाटेच्या जवळ मात्र चिठ्ठ्या सापडल्या होत्या. त्याला शाळेतुन काढुन टाकलं होत.

सुरुवातीचे पेपर अपेक्षेपेक्षा बरेच चांगले गेलेत त्यामुळे तो आनंदात होता. सगळे प्रश्न सोडविल्या गेले होते. आता ते चूक का बरोबर असले भलते-सलते विचार करण्याच्या भानगडीत तो पडत नसे. अजुन महत्त्वाच म्हणजे समोर बसत असलेल्या सतीश ने या वेळेस चांगलाच अभ्यास केला होता. सतीश त्याचा चांगला मित्र असल्यामुळे आपल्या कथा नायकाचाही बराच फायदा झाला होता. काही अडलं-नडलं तर सतीश त्याची मदत करायचा. कधी कधी सप्लीमेंट बाकावर बाजुला ठेवायचा. एकुण आपली स्वारी खुशीत होती. आता फक्त ईतिहास व भूगोलाचे विषय राहिले होते. 'ये तो अपने बाए हात का खेल है'। असे त्याला वाटत होते.

अर्थात, आज ना उद्या कयामत येणारच होती, ती ईतिहासाच्या रुपाने आली.

त्याने सतीशला ढोसायला सुरुवात केली. "अबे, पहिल्या चार पैकी किंवा दुसर्‍या पाच पैकी किती प्रश्न येतात"?
एकदम इतका मोठा प्रश्न विचारल्यामुळे बराच आवाज झाला असावा? वर्गाच्या दुसार्‍या टोकाला बसलेल्या मुली ही मागे वळुन बघु लागल्या. बाई निवांतपणे बसुन काही तरी वाचत होत्या.
"पागल है क्या बे? मारेगा मुझे भी।" सतीश म्हणाला.
इथे मात्र तो तव्यावर पडल्यासारखा तडफडत होता. "बता ना बे जल्दी"
सतीश ने बोटांनी सांगितले की कुठले प्रश्न त्याने सोडवले आहेत ते.
त्याला हुश्श झालं. त्याने त्याच्या प्रश्न पत्रिकेवर त्या प्रश्नांवर रेघा मारल्यात व वीस पैकी तेरा व पंधरापैकी नऊ असे आकडे लिहिलेत. या आकड्यांना काय अर्थ होता ते त्यालाच माहिती.
"बोलु नका रे. आपापला पेपर सोडवा" बाई उगाचच ओरडल्यात.
"पेपर दिखा मुझे"
"अबे! दोन्-दोन पानांची उत्तर आहेत. एवढ दाखवणार आहे का तुला?"
"क्युं?"
" याने?"
"बस भाई, यही दोस्ती है तेरी"
"पागल झाला का बे?" सतीश म्हणाला.
" अरे कोण बोलतय रे मागे" बाईंनाही संवाद ऐकु गेला असावा. सतीशने अजुन काही न बोलता आपली सप्लीमेंट बाजुला काढुन ठेवली. तो त्यातील उत्तरे बघुन लिहु लागला. पण उत्तरे खरच लांब-लांब होती त्यामुळे सतीशचे आंग व कोपर यातुन त्याला नीटस दिसेना.
"बाजुला हो बे थोडा"
"अजुन बाजुला झालो तर पडीन मी बाका वरुन"
बरीच धुसर-पुसर चालू होती. बाजुला बसलेला दहावीचा पोरग शेवटी मधे पडला.
"अभी किसी ने और आवाज किया तो देख लुंगा पेपर के बाद"
"अस नको करु ना बे. तीस मार्कांच येत नाही या मला. काय करु सांग" तो म्हणाला.
"अभ्यास"
यावर काही उत्तर त्याच्याकडे नव्हते. वर्गातील बरीच मुलं मागे वळुन बघत होती. बाई निवांतच होत्या.
तो सतीशला सारखा पेन नी टोचु लागला. शेवटी सतीशला प्रकरण असह्य झाल. त्याने त्याच्या दोन सप्लीमेंट बाजुला काढल्यात व पायाखालुन त्याच्याकडे सारल्यात.
"घे. डोकं नको खाऊ."
हे अनपेक्षित होत. त्याला आता अजुनच भीती वाटायला लागली. तरी त्यानी खालती वाकुन ती सप्लीमेंट उचलली. खिडकीतुन कोणी बघतय का हे बघीतल व बाकाच्या कप्प्यात सप्लीमेंट ठेउन तो उत्तर भराभरा लिहु लागला. वर्गात परत शांतता पसरली.
बाई अजुनही निवांतच होत्या. चश्मा लाउन झोपल्या होत्या की मुलांवर त्यांचा नको तेवढा विश्वास होता कोण जाणे.
"झाल का रे लिहुन?" सतीशने विचारल.
"हो संपलच"
हवी असलेली उत्तर लिहुन तो अजुन काही मिळतय का हे बघत होता. तेवढ्यात कोणी तरी त्याच्या खांद्यावर हात ठेवला.
त्याचं हृदयच धडधडायचं थांबल. त्याने हळुच मागे वळुन बघीतल. बाजुला बाई उभ्या होत्या. त्याने आवंढा गिळला. समोर बघीतल तर सतीश ताठरला होता. त्याचीही हालचाल थांबली होती.
"अरे, अशी सप्लीमेंट मांडीवर घेउन लिहिशील तर मागचे लोक बघीतील ना" बाई त्याला म्हणाल्या.
बाईंनी त्याच्या मांडीवर असलेली सप्लीमेंट हातात घेतली व त्या उत्तर वाचु लागल्या. बाईंच्या हातात सप्लीमेंट गेल्यावर त्याच्या लक्षात आलं की सतीशने काळ्या शाईने उत्तर लिहिली आहेत व तो निळ्या शाईच्या पेनने उत्तर लिहित होता. त्याला काय करावं सुचेना. जणु त्याला सगळं ब्रह्मांड दिसु लागलं. पकडल्या गेलो तर काय थापा मारायच्या याचा तो विचार करु लागला. पण थापा काय मारणार इथे अक्षरश: रंगे हात पकडल्या जाण्याची पाळी आली होती. बाईंनी उत्तरांवरुन नजर फिरवली व सप्लीमेंट परत त्याला दिली.
"बरोबर लिहिली आहेत उत्तर. पण अभ्यास कमी केलेला दिसतोय यंदा. अजुन केला पाहिजे अभ्यास. अरे, पुढलं वर्ष १०वीच ना? आत्तापासुनच सवय लावली पाहिजे अभ्यासाची. आणि दोन निळे पेन घेउन यायचे असतात परीक्षेला, हे असं वेगवेगळ्या पेनने लिहिशील बोर्डात तर कॉपी केली म्हणतील बोर्डवाले!" बाई हळु आवाजात त्याला म्हणाल्यात.
"हो मॅडम" तो कसाबसा म्हणाला व त्याने सप्लीमेंट उचलुन बाकाच्या कप्प्यात टाकली. एव्हाना समोर सतीशची पाठ घामाने भरली होती.
"अरे, मुलं सप्लीमेंट लंपास करतात एका-मेकांच्या. तुझ्या सप्लीमेंट जपुन ठेव" बाई जाता-जाता परत म्हणाल्यात.
"हो मॅडम"
बाई गेल्याबरोब्बर त्याने सप्लीमेंट सतीशकडे सरकावली. "बता ना था ना बे मॅडम आ रही है कर केत्याचं हृदय भात्यासारखं वर-खाली करत होत.
घंटा झाली. सगळी मुले आपापले पेपर बाईंना देउन घरी जाउ लागले. तो अजुनही काहीच बोलत नव्हता.
"थ्यँक्यु यार" तो सतीशला म्हणाला.
"आज तर आपल्या दोघांची वाट लागली असती." सतीश म्हणाला. जे झालं त्याच्याकडे बघता सतीश बराच शांत होता. आपल्या हिरो चा त्याला फारसा राग आलेला दिसत नव्हता. त्यानी खरी 'दोस्ती' निभावली आज.
त्याने काहीच न बोलता नुसताच आवंढा गिळला. "अभ्यास करायला हवा यार"
"तु १०वीचा क्लास लावला आहे का बाईंकडे?" सतीशने विचारले.
त्याने नुसतीच मान डोलावली.

जोधा-अकबर

प्रसिध्द चित्रपट दिग्दर्शक आशुतोष गोवारीकर म्हणतात की जोधा-अकबर चित्रपट ऐतिहासिक नाही. चित्रपटाची कथा केवळ एक प्रेम-कहाणी आहे. मी हे मान्य करायला तयार आहे. मला प्रश्न असा पडतो की हिंदी चित्रपटात प्रेम-कहाण्यांचा इतका दुष्काळ पडला आहे की एक क्रुर मुसलमानी सत्तेच्या नायकावर एक मन-घडन प्रेम-कथेवर आशुतोष गोवारीकरांना चित्रपट काढावसा वाटला. मला या चित्रपटावर आक्षेप बरेच आहेत पण त्याही पेक्षा मला दु:ख याच वाटत की एका मराठी माणसाने भारताला दार्-उल-हब्र (म्हणजे संपूर्ण मुसलमान) करण्याची आण वाहिलेल्या सुल्तानी अमलावर प्रेम-कहाणी लिहावी. जर का ऐतिहासिक घटनांवर प्रेम कथा दिग्दर्शित करण्याची एवढीच नितांत आवश्यकता गोवारीकर साहेबांना वाटली तर पृथ्वीराज-संयुक्ता किंवा बाजीराव-मस्तानी वर त्यांनी चित्रपट काढायला हवा होता. अजुन एक पायरी पुढे जायच असेल तर शिवाजीराजे-सईबाईंवर चित्रपट काढायला हवा होता. शिवबा-सईबाईंबद्दल फारस काहीच साहित्य उपलब्ध नाही. सईबाई शिवाजी राजांची पहिली बायको (संभाजी राजांच्या मातोश्री) व त्यांच्या एकुण कौटुंबिक जीवनाकडे लक्ष दिले तर सईबाईंच्या सहवासातच राजांना संसार-सुख थोड बहुत भोगायला मिळाल. सुंदर पण मन-घडनच जर का चित्रपट दिग्दर्शित करायचा होता तर सईबाईंवर कथा बेतायला काय हरकत होती? अर्थात, देश व धर्म रक्षणात शिवबांना प्रेमं करण्यास फारस वेळ मिळाला नाही यात गोवारीकर साहेबांची काय चूक? एक गोष्ट नक्की की वर सुचविलेल्या कथानकांवर चित्रपट काढण्यात फारसा पैसा गोवारीकर साहेबांना लाभला नसता. पैश्यासाठी लोक वाट्टेल ते करतात, इथे तर आपण केवळ एका चित्रपटाबद्दल बोलतोय. शेवटी सत्तालोलुप हिंदु राजे आपली सत्ता टिकविण्यसाठी मुसलमानी आक्रमकांशी गठ-बंधनं करु लागलेत. या गठ-बंधना अंतर्गत आपल्या घरातील बायका मुसलमानांकडे पोचविण्याच्या कार्याला ते धन्यता मानु लागले. थोडक्यात, घरातील आया-बहिणींना मुसलमानी हारेम मधे या 'राजपुतांनी' विकायला सुरुवात केली. या "वैभवशाली" परंपरेतंर्गत राजा भगवानदासाने आपल्या बहिणीला, जोधा-बाईला, अकबर बादशहाला विकलं. खरतर अश्या या दारुण परीस्थितीवर गोवारीकर साहेबांना प्रेम-कहाणी दिग्दर्शित करता आली याबद्दल तर त्यांच्या प्रतिभाशक्तिची दाद द्यायला हवी. अर्थात, अकबराच्या हारेम मधे अजुन २००-३०० विकलेल्या हिंदु बायका होत्या हा मुद्द्याचा इथे विचार करायचा नाहे. तो फाउल मानल्या जाईल.

मुसलमानी सत्तेचा आरंभ पृथ्वीराजाच्या पराभवानंतर म्हणजे ११व्या शतकात झाला असला तरी अरबी तसंच पर्शियन मुसलमानांचा रक्तरंजित हैदोस सध्याच्या अफगाणी सीमेपाशी ८व्या शतकापासुन चालू होता. मुहम्मद-बिन-कासिम याने सन ७१२ मधे कराची लुटल्याची नोंद आहे. आरंभी सोन आणि बायका हेच केवळ या आक्रमकांच लक्ष असे. त्या काळात लुटीतील आठ टक्के हिस्सा मुसलमानी साम्राज्याच्या खलिफाला द्यायची प्रथा असे. (पुढे हि प्रथा बंद पडली) त्यामुळे लुटलेल्या मंदिरांमधील सोन्याचा आठ टक्के हिस्सा तर खलिफाला जाईच पण पळवुन नेलेल्या बायकांच्या संख्येमधी आठ टक्के बायका सुद्धा अरब देशात खलिफाच्या दासी म्हणुन पाठविल्या जात असे. उरलेल्या बायका सैनिकांमधे वाटल्या जात असत. आता बायकांच पुढे काय व्हायच हे सांगायची गरज नाही. याच संदर्भात राणी पद्मिनीची कथा तर सर्वज्ञातच आहेपण केवळ हिंदू असल्यामुळे त्यांच्यावर हि दारुण परिस्थिती येत असे हे इथे लक्षात घेतल पाहिजे. बायका पळवुन नेण्याची हि पध्दत अगदी पाणीपतच्या युध्दातही कायम होती. अहमदशहा अब्दाली कित्त्येक मराठी कुळीन स्त्रीया अफगाणीस्थानात घेउन गेला. काही वर्षापूर्वी मी काबुल मधे १९७० च्या दशकात भारतीय परदेश विभागात काम केलेल्या एका सरकारी अधिकार्‍याचे पुस्तक वाचले. त्यात त्याला कोणी अफगाणी पुरुषाने त्याच्या अफगाणी कुटुंबात जतन करुन ठेवलेले काही दागिने आणुन दाखविले. त्या दागिन्यां मधे नथ, मंगळसुत्र व कुंकवाची पेटी यासारख्या गोष्टी होत्या.

तरुण मुलांना नोकर बनविण्यासाठी व तरुण पोरींना केवळ यौनसंबधीत दासी बनविण्याचा फार मोठा व्यापार मुसलमानी अंमलात चालु असे। बहुतांश व्यापार अरब देशांशी चालत असे. भारतीय उपखंडातून अरब देशापर्यंतच्या प्रवासा महत्वाचा टप्पा म्हणजे हिंदु-कुश पर्वत होय. ही पर्वतमाला पार करण्याचा प्रवास इतका यातनामय असे की बरीच तरुण मुलं-मुलींनी येथे शेवटचा श्वास घेतं. या मृत हिंदुंची संख्या एवढी होती की 'हिंदुची कत्ल जीथे होते' तो हिंदु-कुश असे नाव या पर्वतमालेला पडले. (या पर्वत-मालेचे मूळ संस्कृत नाव काय होते हे नेमंक मला आठवत नाहीया. पण महाभारतात या पर्वत मालेचा उल्लेख आहे.)

थोडक्यात हिंदु बायका या केवळ दासी म्हणुन उपयोगात आणण्याची पध्दती मुसलमानी अंमलात रुढ होती। दुसरी पध्दत म्हणजे की मुसलमानी सत्तेपुढे पराजय झाला तर मांडलिकत्व पत्करण्या अंतर्गत आपल्या घरातील बायका बरेचशे हिंदु राजे मुसलमानी सुल्तानाच्या हारेम मधे दाखल करत. जोधाबाई याच प्रथे अंतर्गत अकबराची 'बायको' मानल्या जात होती. अर्थात, लग्नानंतर ती मरीयम-ए-ज़माना झाली. आता अकबर कोण होता ते थोडं बघुया.

१२व्या शतकानंतर भारत म्हणजे आक्रमकांची खुली बाजारपेठ झाला होता। कोणीही यावे व दिल्लीत राज्य करावे हाच एक कायदा शिल्लक होता. याच देवाण-घेवाणीत बाबर नावाचा अत्यंत निम्न रक्ताचा व क्रुर इसम मध्य आशियातुन दिल्लीत दाखल झाला. हळु-हळु त्याने हात पाय पसरवायला सुरुवात केली. हिंदुंना मुसलमान करणे, मंदिरे तोडणे (अयोध्येचे राम-जन्मभुमीवर मशीद बांधणार हाच उत्साही सुल्तान!) इत्यादी कार्ये उरकल्यावर स्वतःला मोघली रक्तपिपासु टोळीचा वंशज बनवुन त्याने दिल्लीत मोघली अंमलाची सुरुवात केली. याच घराण्यात अकबराचा जन्म झाला. (औरंगझेब हा अकबराचा नातू) त्याने मोघली सत्तेच्या सीमा दख्खन पर्यंत ताणल्या पण राजपूतांशी भांडण्यात त्याचा बराच वेळ जात असे. यावर उपाय म्हणुन त्याने राजपूतांसमोर एक नवीन करार मांडला. जे राजपूत राजे अकबराचे मांडलिकत्व पत्कारतील व घरातील बायका अकबराच्या हारेम मधे दाखल करतील त्यांच्यावर अकबर स्वारी करणार नाही. जयपुरच्या अंबर राजघराण्यानी या कार्यात सर्वात पहिले पुढाकार घेतला. जे अकबरावर थुंकले त्यांच फारस भल झाल नाही. महाराण प्रताप बद्दल आपल्या सर्वांना माहिती आहेच. पण चित्तोडच्या स्वारीत विजय प्राप्त झाल्यावर किल्ल्यातील ३०,००० लोकांची कत्ल अकबराने केली हे फारस कोणाला ठाउक नाहे. (गोवारीकर साहेब ऐकताय का?) अर्थात, हि कत्तल फारशी मोठी नाही. बहमनी सुल्तानांनी कर्नाटक स्वारीत एक लाख लोकांची कत्तल केली. त्या भागातील एकाही माणसाला, बाईला किंवा अर्भकाला जिंदा ठेवला नाही. पण या बहमनी सुल्तांनांचा अकबराशी काही संबंध नाही.

पण थोडक्यात या अश्या वैभवशाली मुसलमानी अंमलातील एक हलक्या रक्ताचा अकबर राजा व तलवारील पाणी नसलेल्या घराण्यात जन्म घेतल्यामुळे नाईलाजास्तव त्याची बायको झालेल्या जोधाबाईवरच प्रेमकहाणी चित्रपट दिग्दर्शित करण्याचे आपल्या गोवारीकर साहेबांना कसं सुचल? कोणा मुसलमानाला हि सुल्तान आपले वाटत असतील म्हणुन त्याने चित्रपट दिग्दर्शित केला हे मी मानु शकतो.(मुघल-ए-आज़म) पण ज्या मातीने या मुसलमानी सत्तेला यशस्वीरीत्या आव्हान देण्यार्‍या मर्द-मराठ्यांच्या पिढ्यांन्-पिढ्या जन्मी घातल्यात्याच मातीत हे गोवारीकर कसे जन्मले? पण येथे मुद्दा गोवारीकरांच्याही बराच पुढे जातो. पैशांचा जो मुद्दा मी लेखाच्या आरंभी मांडला तो इथे फार महत्त्वाचा ठरतो. गोवारीकरांनी नसतं दिग्दर्शन केलं तर दुसर्‍या कोणी केलं असत. पण दिग्दर्शन कोणीही केल तरीही अकबराचा इतिहास तर बदलत नाही. हा असला घृणास्पद, रक्तानी बटबटलेला इतिहास बाजुला ठेउन कोणी त्याच काळावर आधारित प्रेमकहणी लिहु शकतो किंवा त्यावर आधारीत चित्रपट काढण्यासाठी पैसा देउ शकतो (लेखक व निर्माते) येथे भारतीय समाजाचा पराभव आहे.

"चित्रपट केवळ कलेचे माध्यम आहे पण शिवाजीराजे आमच्या मनात कायम आहे असल्या शंढ बाता करण्यात काही हशील नाही." कारण गेल्या शंभर वर्षात शिवाजीराजांवर एकही हिंदी चित्रपट प्रकाशित झालेला नाही. महाराणा प्रतापांवरही नाही किंवा गुरु गोबिंदसिंहजी वरही नाही. जो होउन गेला तो इतिहास पण तो विसरुन, आपल्याच पूर्वजांवर झालेल्या अनन्वीत अत्याचारांकडे कानाडोळा करुन मुसलमानी आक्रमकांवर चित्रपट काढण्याची किंवा तो बघण्याची हिंमत करणार्‍या भारतीय समाजाची लाचारी वाखण्याजोगीच आहे. अनेक गोवारीकर झालेत आणि पुढे अनेक होतीलही पण या भारतीय समाजाच्या मूढत्वावर काही उपाय आहे का, हे सांगण अशक्य आहे.

श्री गणेश वंदना - भाग ३

पदरचना सुंदर। तेच रंगविलेले वस्त्र।
त्या पटातील अलंकार। ते च वाण तेजस्वी॥

कौतुके पाहता काव्यनाटका। त्याच रुणझुणती क्षुद्रघंटिका।
त्यांचा अर्थ-ध्वनी ऐका। मंजुळवाणा॥

पाहू जाता मार्मिकपणे। जी त्यांतील श्लेषस्थाने।
तीच घागर्‍यातील रत्ने। करगोट्याच्या॥

व्यासादींच्या मती। मेखलासम शोभती।
त्यांची सरळता झळाळे अती। पदरासमान॥

ज्यांस षड्दर्शने म्हणती। तेच सहा भुज असती।
त्यातील भिन्न अभिप्राय असती। शस्त्रासमान॥

तर्क तोचि परशू घोर। न्यायशास्त्र हा अंकुश तीव्र।
वेदात्न तो सुरस मधुर। मोदक शोभे॥

गणपतीच्या रेशमी वस्त्रांना ग्रंथांमधील सुंदर पदरचनांची उपमा देतांना ज्ञानेश्वर महाराज पुढे म्हणतात की वस्त्रांना शोभतील असेच अलंकार गणपतीचे आहेत. येथे वाण शब्दाचा अर्थ लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्रात सुवासिनी स्त्रीयांची वाण भरण्याची पध्दत आहे. वाण म्हणुन बहुधा मुठभर गहु, शेंगा इत्यादी गोष्टींनी ओटी भरल्या जाते. येथे गणपतीच्या वस्त्रांना व अलंकारांना वाणाची दिलेली उपमा अप्रतिम तर आहेच ज्ञानेश्वर महाराजांची कल्पनाशक्ती प्रगल्भ असुनही सामान्य जीवनाच्या किती निकट आहे हे बघुन मन विस्मित होते. ज्ञानेश्वरीची महानता यातच दडलेली आहे. श्रुती व स्मृती या दोहोंचा अपूर्व संगम गीतेत होतो. गीतेतील श्लोक गेय तर आहेच पण प्रत्येक शब्दात तत्त्वज्ञान ठासुन भरलेल आहे. ते सहजा-सहजी सामान्य बुध्दीस झेपत नाही. ज्ञानेश्वर महाराजांनी गीतेतील प्रगाढ तत्त्वज्ञान केवळ मराठीत उतरविले नाही तर अत्यंत रसाळ भाषेत ज्या कल्पना व उपमा सामान्य जनास सहज रुचतिल त्यांचा वापर करुन मराठी मनं पावन केलं.

गणपतीच्या गळ्यातील रुण-झुणणार्‍या क्षुद्र-घंटांना भारतीय साहित्य व कलेला (काव्य व नाटके) उपमा देतांना महाराज पुढे म्हणतात की या घंटांचा मंजुळवाणा अर्थ-ध्वनी ऐका। येथे अर्थ-ध्वनी शब्द परत मला फार आवडला. मागे आपण अर्थ-शोभा या शब्दाबद्दल बोललो होतो त्याच पठडीत अर्थ-ध्वनी शब्दाचा उपयोग येथे केला आहे. पण भारतीय साहित्य व कला केवळ इंद्रियांनाच सुखावणार नसुन त्यातील विचार हे अर्थपूर्ण आहेत हे ज्ञानेश्वर महाराजांनी दर्शविले आहे. महाभारत कथन करण्याचे कार्य आदि व्यासांनी तर लेखनाचे कार्य गणपतीने केले. या अपूर्व संगमातुनच महाभारत व गीतेची निर्मिती झाली. या संगमाचे वर्णन करतांना महाराज गणपती आदि व्यासांच्या मती मेखले सारखा झळाळत होता असे म्हणतात. मेखला म्हणजे तेजस्वी कंबर-पट्टा. (थायलँड मधील एका नदीचेही नाव मेखला आहे!)

गणपतीचे षड्-भुजांना महाराज षड्दर्शनांची उपमा देतात।

वैषशिखा (कानद)
न्याय (गौतम)
सांख्य (कपिल)
योग (पातंजली)
मिमांसा (जैमिनी)
वेदांत (बाद्रायण)

या सहा तत्त्वज्ञानांचा षड्दर्शनां मधे समावेश होतो। हि षड्दर्शने म्हणजे भारतीय तत्त्वज्ञानांचा पाया आहे। प्रत्येक विषयावर लिहिण्याचे ईप्सित येथे नाही. पण यातील वेदांत तत्त्वज्ञान आपण सर्वांस अधिक परिचित आहे. वर्तमान परिस्थितीतील भारतीय समाजाचे धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष या बद्दलचे विचार हे आद्य शंकराचार्यांनी प्रसार केलेल्या अद्वैत सिंध्दांतांच्या भक्कम पायावर उभे आहेत. पण हा वेदांत सिध्दांत मूळ बाद्रायण ऋषिंनी प्रस्थापित केला होता.

याच ओवीत पुढे महाराज म्हणतात की ही सहा तत्त्वज्ञाने गणपतीचे सहा हात आहेत व या तत्त्वज्ञानातील अभिप्रेत अर्थ हे गणपतीच्या हातातील अस्त्र आहे. तर्काला महाराज परशुची उपमा देतात. परशु म्हणजे परशुरामांचे आवडते अस्त्र. येथे तर्काला परशुची उपमा देण्यामागे काय उद्देश असावा यावर भाष्य करणे थोडे कठिण आहे. परशु एका घावात दोन तुकडे करतो त्याच प्रमाणे जो तर्क कुठल्याही विवादाचे सत्य-असत्य असे दोन तुकडे करतो असा अर्थ अपेक्षित असावा असं मला वाटत. पुढे महाराज म्हणतात की गणपतीच्या हातातील मोदक म्हणजे वेदांत सिध्दांत होय.

श्री गणेश वंदना - भाग २

'प्रज्ञाभारती' श्रीधर भास्कर वर्णेकरांची ॥सुबोध ज्ञानेश्वरी॥ वाचायला सुरुवात केल्यावर मला मी मराठी असल्याचा खराखुरा अभिमान वाटु लागला. एकतर ज्ञानेश्वर महाराजांनी गीतेवर लिहिलेल्या भावार्थदिपिकेचा सुगंध ९०० वर्षांनंतरही अजुनही दरवळतो आहे. पण त्यापेक्षाही त्यांनी जन्म दिलेल्या मराठी भाषेत ९०० वर्षांनंतरही वर्णेकरांसारखे दीप मराठी मने अजुनही उजळुन टाकता आहेत.

मी प्रत्येक ओवीचे विश्लेषण देउ शकत नाही. पण ज्ञानेश्वर महाराजांनी श्री गणेशाच्या मूर्तीचे जे वर्णन केलेले आहे, गणपतीच्या प्रत्येक आंगाला जी उपमा दिलेली आहे त्यावर माझ्या अल्प-मतीनुसार थोडा प्रकाश टाकु इच्छितो. थोर-मोठ्यांनी माझी ही धीटाई पदरी घ्यावी.

ज्ञानेश्वरीच्या आरंभीच ज्ञानेश्वर महाराजांनी गणेश वंदने द्वारे भाविकांना केवळ मंत्र-मुग्धच नव्हे तर भारतीय संस्कृतीची महानता येथे साक्षात गणपतीचा मान देउन ज्ञानेश्वर महाराजांनी सिध्द केलेली आहे.

"हे अशेष शब्दब्रह्म। तीच तुझी मूर्ती उत्तम।
वर्ण हीच कान्ति मनोरम । तुझ्या मूर्तीची॥

स्मृती हे तुझे अवयव। ज्यांचा अवर्णनीय आंगीकभाव।
अर्थशोभा ही ठेव। लावण्याची॥

अष्टादश पुराणे। तीच मणिभूषणे।
पदरचना घाट, प्रमेये कोंदणे। त्यामध्ये रत्नांची॥

श्री गणेश वंदनेची सुरुवात ज्ञानेश्वर महाराजांनी गणपतीला शब्दब्रह्माची उपाधी दिली आहे. आपल्या संस्कृतीत ब्रह्मा जन्म देतो, विष्णु कर्ता-करविता तर शंकर पूर्ण-विराम देतो असे मानल्या जाते. गणपती विद्येचे दैवत आहे. अर्थात, शब्दाला जो जन्म देतो, उत्पन्न करतो किंवा शब्दाचे बीज ज्यात आहे त्या मनोरम कांती असलेल्या, अशेष म्हणजे ज्याचा आरंभ नाही अश्या गणेशाला वंदन करुन ज्ञानेश्वर महाराजांनी भावार्थदिपीकेचा आरंभ केला आहे.

पुढं गणपतीच्या प्रत्येक अंगाला ज्ञानेश्वर महाराजांनी सनातन संस्कृतीच्या धर्म-ग्रंथ तसेच विविध तत्त्वज्ञानांची उपमा दिली आहे. भारतीय धर्म ग्रंथ श्रुति व स्मृती या दोन भागात विभाजित होतात.
श्रुति-ग्रंथ - चार वेद (रुग, साम, यजुर अथर्व) या वेदांवर विस्तृत भाष्ये किंवा विवरणे खालील ग्रंथांमधे समावेश होतो.
संहिता (ऋचांचा किंवा मंत्रांचा संग्रह)
ब्राह्मणे (आरण्यके)
उपनिषदें शास्त्रे किंवा
स्मृती - धर्मग्रंथ सूत्रे (षडदर्शने - यात जैमिनी (पूर्वमीमांसा व मीमांसा), ब्रह्म (वेदान्त, शारीरिक किंवा उत्तरमीमांसा), न्याय (गौतम), योग ( पातंजल) आणि सांख्य याचा समावेश होतो)
इतर सूत्रें - व्याकरण (पाणिनी), भक्तिमार्गाचे सूत्र-ग्रंथ (नारद, शांडिल्य)
इतिहास - रामायण व महाभारत
पुराणे - अष्टादष-महापुराणे, उपपुराणे व गीता.

केवळ वेदांनाच श्रुती मानण्याची पध्दत बहुतांश ठिकाणी आढळते. पण गीता-रहस्यात, लोकमान्य टिळकांनी उपनिषद, ब्राह्मणे व संहितांचाही समावेश श्रुतींमधे केलेला आहे.

गणेश वंदना वाचुन मला असा प्रश्न पडला की कुठल्याही वेदांचा उल्लेख न करुन ज्ञानेश्वर महाराजांनी वेदांना गणपतीहुन अधिक मान्यता तर नाही दिली? पण गणपतीला साक्षात शब्दब्रह्म मानिल्यावर वेद श्रेष्ट की गणपती श्रेष्ट हा विषय गौण ठरतो.

गणपतीच्या अंगांना स्मृतींची उपमा देतांना ज्ञानेश्वर महाराजांनी गणपतीलाच या अप्रतिम व सुंदर रचनांची अर्थाशोभा ठेवण्याची विनंती केली आहे. अर्थशोभा या शब्दाचा उपयोग येथे मला फार आवडला. शब्दांची सुंदरता त्यामागच्या अर्था मधे दडलेली असते. तो अर्थ सत्य दर्शवित असेल तरच त्या शब्दांचे सौंदर्य ताज्या फुलांप्रमाणे सदैव दरवळत राहिल. स्मृतींमधील तत्त्वज्ञान गेले हजारो वर्षे भारतीय मने उल्हासित करीत आहे. म्हणुन ज्ञानेश्वर महाराज गणपतीलाच या शब्दांचे सौदर्य टिकविण्याचे आवाहन करीत आहेत.

गणपतीची वस्त्रे व आभुषणांपासुन ज्ञानेश्वर महाराज गणेश-वर्णनाची सुरुवात करतात.
मुख्या आठ पुराणांना गणपतीच्या मुकुटातील मणिभूषणांची उपमा देउन, पुढे ज्ञानेश्वर महाराज पुराणांमधील पदरचनांना रत्नांमधील घाट मानिले आहे. या श्लोकात मला प्रमेय शब्दाचा उपयोग थोडा आश्चर्यकारक वाटला. गणपतीच्या मुकुटामधे मणिभूषणे ज्या खाचांमधे बसविली आहे त्या खाचांना ज्ञानेश्वर महाराजांनी प्रमेय म्हटले आहे. प्रमेय म्हणजे अचूक किंवा संपूर्ण ज्ञान. पुराणांपेक्षा उपनिषदांचा भारतीय तत्त्वज्ञानावर अधिक प्रभाव आहे तसेच पुराणांमधे बरेच विरोधाभास आहेत. पण प्रमेय शब्दाचा अजुन खोल विचार केला तर अस लक्षात येतं की कुठल्याही विषयावर कुठल्याही क्षणाला अचूक ज्ञान असेल तरी त्यास प्रमेय ज्ञान म्हणता येइल. म्हणजे, ते ज्ञान पुढे वृध्दींगत होउ शकते पण या घडीला जेवढ ज्ञान आहे ते अचूक असल्यामुळे ते प्रमेय ज्ञान. जानेश्वर महाराजांना बहुतेक पुढला अर्थ अपेक्षित असावा.

(क्रमशः)

संक्रातीचे पलायन

संक्रातीचं वार वाहु लागल होतं व शाळेत अभ्यासाचं वार वाहु लागल होत. १०वी च्य परिक्षा जवळ येत होत्या त्यामुळे 'ब' वर्गात फारश्या घडामोडी होत नव्हत्या. बहुतांश मुले आता अभ्यासाला लागली होती. अभ्यासा साठी बरेच विद्यार्थी गैर हजर रहात असत. शाळेत मुलांनी गैर-हजर राहु नये म्हणुन शाळेने कडक नियम लागू केलेत. यातुन मार्ग काढण्यसाठी मुले पहिल्या तासिकेत हजेरी लाउन, मधल्या सुट्टीत घरी पळुन जायचे. पळुन जाणार्‍या विद्यार्थ्यांना पकडण्यासाठी शिक्षक मधल्या सुट्टीत शाळेच्या उंटाच्या शेपटी एवढ्या पटांगणात फेर्‍या मारत असत.

शाळेचे आवार फारच लहान होत. त्यामुळे शाळेच्या पुढल्या बाजुला मुली आपल्या सायकली लावत असत तर मागल्या बाजुला मुलं त्यांच्या सायकली लावयचे. या सायकलींची देखभाल करायल एक माणुस असे. तो शाळेचा नोकर वर्गात मोडल्या जात नसावा कारण तो प्रत्येक विद्यार्थ्याकडुन तो वर्षाचे ४० रुपये घेत असे. (पैसे वेळेवर भरले नाहीत की तो चाकाची हवा सोडायचा. फारच उशीर केला तर सायकल लपवुन ठेवायचा!) पन्नाशीच्या घरातील या इसमाला अख्खी शाळा बावाजी म्हणत असे. त्याच खर नाव कोणालाच माहिती नव्हत. अर्थात सायकली कुठे पळुन जात नसत. पण पळुन जाणार्‍या मुलांना पकडण्यसाठी बाजीप्रभुंच्या आवेशात बावाजी व त्याचे असिस्टंट मंडळी शाळेच्या दोन्ही फाटकांबाहेर गस्त घालत असत. शाळेच्या आवारातुन बाहेर पडतांना त्याच्याशी गुफ्तगु कराविच लागे. गेले आठवडाभर चिन्मय आणि त्याच्या 'गँग' चे सदस्य आळी-पाळीने पळत होते. शाळेत येतांना दप्तरच घेउन यायच नाही. चार वह्या पुस्तक घेउन आल कि पळायल सोप होत. पण शिक्षकही काही कच्चे लिंबु नव्हते. त्यांनी वर्गात विद्यार्थ्यांनी दप्तर आणली आहेत की नाही हे तपासायला सुरुवात केली. मग ज्या मुलांची पळुन जाण्याची पाळी असे त्यांची द्प्तरे त्यांचे मैतर लोक घरी घेउन जात असत. मग शिक्षकांनी शाळा सुटल्यावर प्रत्येक विद्यार्थी किती दप्तरे आहेत या कडे लक्ष द्यायला सुरुवात केली. पण विद्यार्थी पण 'जमे़ हुए खिलाडी़ थे। शाळा सुटल्यावर आपल्या पळुन गेलेल्या मित्राच दप्तर भिंतीवरुन फेकुन द्यायचं किंवा खिडकीतुन बाजुच्या जंगलात फेकुन द्यायच इत्यादी उद्योग मुलांनी चालु केले. या बाणावर शिक्षकांकडे मात्रा नव्हती. अहो, काय बाजुच्या मोकळ्या पडलेल्या प्लॉटवर, तिथल्या वाढलेल्या झाडींमधे उभर रहायचं की काय। शिवाय इतकी अक्कल अभ्यास करण्यात लावली असती तर सगळेच मेरिट आले असते खर तर. पण हे खुद्द ब्रह्मदेवही याबाबतीत मुलांच्या डोक्यात प्रकाश पाडु शकत नाही.

एकुण शिक्षक व विद्यार्थ्यांचा हा लपंडाव दिवसभर चालू असे. आज तेजसची पळुन जायची पाळी होती.

"अबे तुझे ये बस्ता लेके आनेको किसने कहां था?" नागपुरी हिंदीत परागने तेजसला विचारले.

"यार काय करु, आईनी जबरदस्ती दिल द्प्तर. तू घेउन जाशील का आज घरी?" तेजसने विचारल.

"मी आज बहारच घेउन जाणार आहे. तीन-तीन दप्तर घेउन जायला घरी काय दुकान लावायच आहे का?"

" ए चिन्मय, तु घेउन जाशील का बे माझं द्प्तर?"

"नाही"

"घेउन जा ना बे. ऐसा काय को करता?"

"नाही. तु सायकल कुठे लावली आहे आज? बावजी कडे ना"? चिन्मय ने विचारलं.

" यार, अजुन कुठे जागाच नव्हती"

"मरने वाला है बेटा तु आज" सौरभनी आपलं मत स्पष्ट केल.

" बघ यार, तु आज नाही पळाला तर तुला पुढल्या आठवड्यातच पळता येइल. उद्या चिन्मयची पाळी आहे आणि परवा सौरभची" कौस्तुभनी माहिती पुरवली.

तेजस विचार करु लागला. पहिली तासिका झाली. हजेरी लागली होती. शाळेत एकुणच शांतता होती.

"पळुन जाउ नका एवढच मी सांगेन. घरी जाउन तुम्ही मुळीच अभ्यास करत नाही याची मला खात्री आहे. त्यापेक्षा इथेच वर्गात अभ्यास का नाही करत तुम्ही मुलं? रिविजन करा शिक्षकां सोबत. काही प्रश्न असतील तर ताबोडतोब विचारता येतील. आजकालच्या मुलांच काहीच कळत नाही." बाई म्हणाल्या.

इथे तेजसची चुळबुळ चालु होती. त्यानी बर्‍याच मुलांना त्याच दप्तर घेउन जाण्याबद्दल विचारल पण कोणी फारशी उत्सुकता दाखविली नाही. काही मुलांनी दप्तर घेउन जाण्याबद्दल तयारी दाखविली पण त्यांनी स्पष्ट केल की ते दप्तर परत आणणारच नाही! चौथ्या तासिकेनंतर मधल्या सुट्टीची घंटा झाली. जी मुले पळुन जाणार होती ती पळुन जायच्या उद्योगाला लागली. शिक्षक व बावाजी सोबत त्यांचा शिवा-शिवीचा खेळ सुरु झाला. तेजसला कळेना काय कराव ते. त्याने बावजीला मस्का लावण्याचा प्रयत्न केला.

"बावाजी, आज जाने दो ना। घर मे मां की तब्येत खराब है।"

"का बे काल पैदा झालो वाटल का बे तुला?" आता या पुढे काय बोलणार!

तरी तेजस तिथेच घुटमळत होता.

"तेजस लेका कसा फाट्या आहे बे तू? हिंमत है तो भाग के दिखा । मान जाउंगा तुझे।" कौस्तुभनी तेजसला उगाच डिवचल.

शाळेतील मुलं शाळेच्या मागल्या फाटकापाशी उगाच घोळका करुन उभी होती. कोणी पळुन जात नसेल तरी एकदम "हो हो" चा गजर लावित होती. मधली सुट्टी संपायची वेळ आली होती. दहाच मिनिटे उरली होती. तेजस अस्वस्थ होत होता. तेजस वर्गात परतला. " अभी तक तू इधर ही है। मला वाटल की तू पळाला." चिन्मयने कुत्सितपणे विचारले.

"फाट्या आहे ना बे तो. तेजस फाट्या, तेजस फाट्या...हो हो हो हो" कौस्तुभनी गजर लावला.

आता मात्र हद्द झाली होती. तेजसची सहनशक्तीचा तो अंत होता. त्याने आपले दप्तर उचलले व धावत फाटकापाशी गेला. कोणी मुलगा पळुन गेला होता तर बावाजी त्याच्या मागे धावत गल्लीच्या टोकापाशी गेला होता. तेजसनी ती संधी साधली किंवा निदान तसा प्रयत्न केला. त्याने आपली सायकल उचलली व शाळेच्या ५ फुटी भिंतीवरुन ती सायकल पलिकडे टाकायचा प्रयत्न करु लागला. तेवढ्यात दुरुन बावजी परत येतांना त्याला दिसला. घाई-घाईत त्याचे एकाच खांद्यावर लावलेल दप्तर पडल. भिंतीपलिकडे अर्धवट गेलेली सायकल. तेजस स्वत: भिंतीवर व अलिकडे पडलेल द्प्तर अशी त्याची त्रिशंकु स्थिती झाली. बावाजी अर्थातच, आंधळा नव्हता. त्याने दुरुन हे 'मनोरम' दृश्य बघितलं व तो परत शाळेच्या दिशेनी धाउ लागला. आतापर्यंत भिंतीपाशी बरीच विद्यार्थी जमा झाले होते. कोणी तेजसला मदत करायला तयार नव्हत. त्याचे 'ब' वर्गातील बंधुंना तेजसच्या या 'मर्दुमुकीची' कल्पना नव्हती. इथे मात्र तेजस चांगलाच फसला होता. पण अजुन कयामत नीटशी कोसळली नव्हती. कुठल्या तरी उद्योगी विद्यार्थ्याने हे नाटक बघायला शिक्षकांना आमत्रंण दिल.

"तेजस नालायक खाली उतर" बाई ओरडल्या

"ए सन्नाट्या, कोठे पळुन राहिला बे तू" बावाजीने आरोळी ठोकली व तो तेजसला भिंतीवरुन खाली खेचू लागला.

"अरे बावजी, मेरी सायकल इधर अटक गयी है। वो तो निकालने दो।"

"सायकल गेली भाड्यात. तू आधी खाली उतर. "

"कानाखाली आवाज काढयला हवा या मुलांच्या" बाई म्हणाल्या.

हे ऐकुन आत्ता पर्यंत हो हो चा गजर 'प्रेक्षकांनी' लावला होता त्याचे रुपांतर आता "तेजस को मारो, तेजस को मारो" यात झाला. तेजसचे वर्गबंधु घटनास्थळावर दाखल झाले होते. शेवटी तेजसनी सायकल सोडली व तो भिंतीवरुन खाली उतरला. त्याने आपले दप्तर हातात घेतले. बावाजीने त्याचा दंड घट्ट पकडुन खेचायला सुरुवात केली.

"अरे बावाजी धक्का काय को मार रहे हो"

"तू चाल ना बे. खुप शायना बनुन राहिला होता मगापासुन"

"अबे, काय आयटम आहे बे. सांगायच तर होत आधी, कॅमेरा घेउन आलो असतो." कौस्तुभनी टोमणा मारला.

बाई पुढे, मागो माग बावजी व तेजस व क्षणा-क्षणाला वाढत जाणार जन-समुदाय अशी वरात शाळेच्या पटांगणातुन मुख्याध्यापिकेंच्या कार्यलयाकडे निघाली. तेवढ्यात मधली सुट्टी संपल्याची घंटा झाली. शाळेच्या चपराश्यानी सगळ्या मुलांना हाकलले. मुख्याध्यापिका कार्यालयात नव्हत्या. ज्या बाईंनी तेजसला पकडल होत त्यांही त्यांच्या तासिकेला निघुन गेल्या. बावाजी दमुन गेला होता. विहिरीच्या बाजुच्या भिंतींला लागुन त्याचा झोपण्याचा बाक असे तो तिकडे निघुन गेला. मुख्याध्यापिकेंच्या कार्यालया बाहेर चपराशी व तेजस दोघेच उरले होते.

श्री गणेश वंदना

हे अशेष शब्दब्रह्म। तीच तुझी मूर्ती उत्तम।
वर्ण हीच कान्ति मनोरम । तुझ्या मूर्तीची॥

स्मृती हे तुझे अवयव। ज्यांचा अवर्णनीय आंगीकभाव।
अर्थशोभा ही ठेव। लावण्याची॥

अष्टादश पुराणे। तीच मणिभूषणे।
पदरचना घाट, प्रमेये कोंदणे। त्यामध्ये रत्नांची॥

पदरचना सुंदर। तेच रंगविलेले वस्त्र।
त्या पटातील अलंकार। ते च वाण तेजस्वी॥

कौतुके पाहता काव्यनाटका। त्याच रुणझुणती क्षुद्रघंटिका।
त्यांचा अर्थ-ध्वनी ऐका। मंजुळवाणा॥

पाहू जाता मार्मिकपणे। जी त्यांतील श्लेषस्थाने।
तीच घागर्‍यातील रत्ने। करगोट्याच्या॥

व्यासादींच्या मती। मेखलासम शोभती।
त्यांची सरळता झळाळे अती। पदरासमान॥

ज्यांस षड्दर्शने म्हणती। तेच सहा भुज असती।
त्यातील भिन्न अभिप्राय असती। शस्त्रासमान॥

तर्क तोचि परशू घोर। न्यायशास्त्र हा अंकुश तीव्र।
वेदात्न तो सुरस मधुर। मोदक शोभे॥

एका हाती भग्नदंत। तेज जाणावे बौद्दमत।
जे वर्तिकांनी खंडित। स्वभावता।

मग जो सत्कारवाद। तोच पद्मकर वरप्रद।
जो धर्मस्थापक स्वभावसिध्द। तो अभयहस्त॥

जो विवेक अति निर्मळ। तोच शुण्डदण्ड सरळ।
जेथे परमानंद केवळ। महासुखाचा॥

जो उत्कृष्ट संवाद। तोच सरळ शुभ्र दात।
ज्ञान हेच सूक्ष्म प्रदीप्त। डोळे विघ्नराजाचे॥

पूर्व उत्तर मीमांसा दोन। तेच ह्याचे कान।
बोधमदामृताचे सेवन। करिती मुनिभृंग॥

प्रमेय तेच तेजस्वी मवाळ। द्वैत-अद्वैत गंडस्थळ।
समान त्यांची शोभा तेजाळ। भासतसे॥

वरी जी दश उपनिषदे। ती सुंगधी मुले मुकुटामध्ये।
ज्ञानाचा मकरंद ज्यामध्ये। ती शोभती भाळी॥

अकार चरणयुगुल। उकार उदर विशाल।
मकार मस्तकस्थल। सर्वश्रेष्ठ॥

हें तीन्ही एकवटले। तेव्हा शब्दब्रह्म झाले।
ते आदिबीज मी वंदिले। सदगुरु कृपेने॥

- श्री ज्ञानदेव कुळकर्णी

मूळ रचना ज्ञानेश्वर महारांजाच्या ज्ञानेश्वरीतील आहे. प्रज्ञाभारती श्रीधर भास्कर वर्णेकरांनी त्याचे 'भाषांतर' सध्याच्या मराठीत केले.