पार्श्वभूमी:
श्री रिचर्ड फेनमन यांच्या "What Do You Care What Other People Think? " या शीर्षकाच्या पुस्तकाचं आढावा आपण यंदाच्या अंकात घेणार आहोत. वैज्ञानिक म्हणजे फक्त गंभीर आणि हुशार असतात हे मिथक हे पुस्तक मोडते. हे पुस्तक आत्मचरित्रपर असून रिचर्ड फेनमन यांच्या लेखांचा, त्यांनी लिहिलेल्या पत्रांचा आणि त्यांच्या आठवणींचे, फेनमन यांनी काढलेली रेखाचित्रे आणि काही दुर्मिळ छायाचित्रे यांचे संकलन आहे आणि सन १९८८ साली हे प्रकाशित झाले होते. फेनमन यांच्या विविध रंगी आणि विविध अंगी व्यक्तिमत्वाचे दर्शन होण्यासाठी या संकलित गोष्टींना पुस्तकाचे रूप श्री राल्फ लिटोन यांनी दिले आहे. पुस्तकातील प्रत्येक शब्द मात्र फेनमन यांचाच आहे.
व्यक्ती विशेष - फेनमन कोण?
हे पुस्तक म्हणजे फेनमन यांचे संपूर्ण चरित्र नव्हे तर त्यांच्या आयुष्यातील विविध अनुभव व घटना त्यांनी अत्यंत सोप्या भाषेत आणि गमतीदार व मिश्किल पद्धतीने टिपलेल्या आहेत. या पुस्तकाचा आढावा घ्यायचा म्हणजे फेनमन यांच्या व्यक्तिमत्वाचा आढावा घेणे अपरिहार्य आहे. साधारण जनमानसात वैज्ञानिक म्हणजे अत्यंत हुशार पण गंभीर अशी समजून असते. फेनमन हुशार होतेच पण त्यांचे व्यक्तिमत्व रसरशीत होते आणि त्यांचे जीवन धमाल होते. असला माणिकांचनयोग दुर्मिळच. असामान्य बुद्धिमत्ता, विचारांची सुस्पष्टता, जगाकडे बघण्याचा आणि जन्मभर जपलेला निरागस दृष्टिकोन जाणवतोच, त्या व्यतिरिक्त त्यांची विचारांची प्रगल्भता, परखडता, विज्ञाननिष्ठा व वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून जग तपासायची अनोखी पद्धती वाचकाला विस्मित करते.
रिचर्ड फेनमन हे अमेरिकेचे भौतिकशास्त्राचे (सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र -" Theoretical Physics ") वैज्ञानिक व त्या विषयाचेच अत्यंत प्रसिद्ध प्राध्यापक होते. अमेरिकेतील विज्ञानासाठी प्रसिद्ध असलेल्या MIT व Princeton या विद्यापीठांमधून त्यांनी आपले शिक्षण आणि PhD केली. तरुण वयातच त्यांना Manhatten Project मध्ये, अमेरिकेच्या पहिल्या अणु बॉम्ब वर वैज्ञानिक म्हणून नेमण्यात आले. या प्रकल्पावर काम करायला मिळणे यातच त्यांच्या भौतिकशास्त्रावरच्या प्रभुत्वाची कल्पना येते. तेवढ्यावरच न थांबता त्यांनी आपले संशोधन पुढे चालूच ठेवले आणि त्यांनी केलेल्या शोधांसाठी त्यांना सन १९६५ सालचे भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिकाने गौरविण्यात आले. हा झाला त्यांचा जीवनाचा संक्षिप्तात परिचय. पुस्तक वाचल्यावर त्यांच्या खुसखुशीत जीवनाचा खरा परिचय होतो.
विषय प्रवेश:
फेनमन यांचे लहानपण - फेनमन यांच्या वडिलांनी फार लौकरच हेरले कि रिचर्ड हे हुशार आहेत. विविध मार्गांनी त्यांनी छोट्या रिचर्ड मधील कुतूहल जागृत केले. चोहोबाजूची सृष्टी अद्भुत आहे आणि त्यातील गुपित जाणून घेण्याचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन त्यांनी रिचर्ड मध्ये निर्माण केला.
"Not having experience with many fathers, I didn't realize how remarkable he was. How did he learn it, and principles of science and the love of it, what's behind it, and why it's worth doing? I never really asked him, because I just assumed that those were things that fathers knew"
रिचर्ड आणि त्यांचे वडील अनेक विषयांवर गप्पा मारीत आणि उत्तरांची अपेक्षा न करता रिचर्ड चे वडील त्यांना गहन विचार करायला उद्युक्त करीत, तसे करण्याची सवय त्यांनी रिचर्ड ला लावली. जसे रिचर्ड मोठे होऊ लागले, रिचर्डच्या वडिलांनी नकळत रिचर्ड ला जाणीव करून दिली कि या बुद्धिमत्तेचा उपयोग करणे रिचर्डचे कर्तव्य आहे. केवळ कॉलेज शिक्षित होणे नव्हे तर विज्ञानात आणि ते पण त्या विषयातील सर्वोच्च विद्यापीठातून शिक्षण घेणे आवश्यक आहे. कुठल्या एका विषयाचा भार न टाकता, कुठलाही विषय कसा उलगडायचा आणि कुतूहलातून तो विषय कसा शिकायचा याचे बाळकडू रिचर्ड यांना त्यांच्या वडिलांकडून मिळाले.
फेनमन यांचा आत्माच वैज्ञानिक होता. किंव्हा वैज्ञानिक भाषेत सांगायचे तर त्यांच्या प्रत्येक अणु-रेणूत, किंव्हा कणा-कणात ते वैज्ञानिक होते. ते जरी पुढे प्रख्यात भौतिकशास्त्री झाले नसते तरी त्यांनी आपले आयुष्य वैज्ञानिक दृष्टीनेच घालविले असते. हा एक महत्वाचा फरक लक्षात घेतला तर फेनमन यांच्याकडून केवढे शिकायला का आहे याची प्रचिती येते. वस्तुनिष्ठता, स्वतःवर व स्वतःच्या विचारप्रणाली वर आत्मविश्वास आणि चूक ठरण्याची मुळीच तमा न बाळगता ठरविलेल्या मार्गात बदल करीत करीत शेवटी पुराव्यानिशी मुक्कामाला पोचणे म्हणजेच वैज्ञानिक दृष्टिकोन नव्हे का? आणि हे आपण कुठेही वापरू शकत नाहीं का?
फेनमन यांची पहिली बायको - अर्लीन, लग्नाच्या आधीपासूनच दुर्धर रोगाने ग्रस्त होत्या. आजाराच्या सुरुवातीला त्यांना नेमके काय होते आहे हेच डॉक्टरांना कळेना. फेनमन यांनी स्वतःच मेडिकल पुस्तके वाचायला सुरुवात केली आणि अर्लीन ला होणाऱ्या पीडा कुठल्या कुठल्या रोगांमुळे होऊ शकतात याचा अभ्यास करून डॉक्टरांना कुठला आजार असण्याची शक्यता आहे हे सांगितले. अर्थातच डॉक्टरांनी फेनमन यांच्या सल्ल्याकडे फारसे लक्ष दिले नाहीं आणि फेनमन यांनी पण मग मेडिकल पुस्तकांचा नाद सोडला. पण काही काळाने आणि अनेक टेस्ट नंतर फेनमन यांनी सुचविलेला रोग हिच चिकित्सा निघाली. फेनमन फार बेचैन झाले. कारण या भानगडीत निदान आणि औषध उशिरा सुरु झाली. त्यांनी ठरविले कि आता मागे हटवायचे नाहीं आणि पुन्हा जोमाने त्यांनी मेडिकल पुस्तके वाचायला सुरु केले. अर्लीन यांना औषधांनी थोडे बरे वाटले खरे पण दुर्दैवाने त्यांचे खरे नव्हते आणि याची पूर्ण कल्पना फेनमन आणि अर्लीन दोघांना होती. तरीही फेनमन यांनी त्यांच्याशी लग्न केले. लग्नाच्या दोन-तीन वर्षातच अर्लीन यांचे निधन झाले. फेनमन तेंव्हा मॅनहॅटन प्रोजेक्ट - अमेरिकेच्या पहिल्या अणु-बॉम्ब प्रकल्पावर होते. त्यांच्या दुःखाबद्दल त्यांनी थोडक्यातच लिहिले आहे. "One night I had a dream, and Arlene came into it. Right away, I said to her, “ No, no, you can’t be in this dream. You’re not alive!”
Then later, I had another dream with Arlene in it. I started in again, saying, “You can’t be in this dream!”
“No, no,” She says, “I fooled you. I was tired of you, so I cooked up this ruse so I’ve come back.” My mind was really working against itself. It had to be explained in a goddamn dream, why it was possible that she was still there!
I must have done something to myself, psychologically. I didn’t cry until about a month later, when I was walking past a department store in Oak Ridge and noticed a pretty dress in the window. I thought “Arlene would like that, “ and then it hit me. “
प्रत्येकाचे दुःख वैयक्तिक असते आणि व्यक्त करताच येते असे नाहीं. पण त्यांच्या तर्कनिष्ठ व्यक्तिमत्वामागे मृदू मन समोर येते. हृदयाच्या या मिलापा पुढे तर्क निष्पभ्र ठरला आणि त्यांनी ते सहजतेने स्विकारुन अर्लिनची शेवटपर्यंत साथ दिली व तिचे अल्पसे आयुष्य प्रेमाने आणि सुखाने भरले.
जाणारा पुढे जातो म्हणून मागे राहिल्याचे आयुष्य थांबत नाहीं. फेनमन यांची पुढे दोन लग्न झालीत. तिसरे लग्न त्यांच्या मृत्यूपर्यंत टिकले. दोन मुलं हि झालीत. त्यांच्यावर फेनमन यांचे फार प्रेम होते. प्राध्यापकी करायला आणि लेक्टर्स द्यायला त्यांना जगभरातून बोलावणी येत. त्यांनी त्यांच्या बायकोला - ग्वेनेथ ("Gweneth ") लिहिलेली पत्रे पण पुस्तकात आहेत. पत्रांमधून प्रेम, आपुलकी आणि आयुष्यातील प्रत्येक अनुभव तिने पण घ्यावा, तिला मिळावा हि उत्कटता दिसते. पुस्तकात त्यांची, त्यांच्या कुटुंबाची छायाचित्रेसुद्धा आहे. तसेच फेनमन हे वयाच्या चाळीशीत रेखाचित्रे काढायला शिकलेत. त्यांची काही रेखाचित्रे पण पुस्तकात आहेत.
फेनमन यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील भावनिक मृदुता जशी दिसते, तशीच त्यांची वैज्ञानिक कठोरता चॅलेंजर दुर्घटनेच्या तपासात प्रकट होते. या पुस्तकाचा अर्धा भाग फेनमन यांनी या प्रकरणाला दिला आहे.
फेनमन व चॅलेंजर ("Challenger disaster ") दुर्घटना:
सन १९८६ साली अमेरिकेचे चॅलेंजर नावाचे अंतरिक्ष यान उड्डाणानंतर लगेच फुटले. यानातील ७ अंतरिक्षवीरांना सद्गती प्राप्त झाली. या घटनेने तेंव्हाच्या अमेरिकेत मोठे वादळ निर्माण झाले. सरकार आणि नासा (" NASA ") यांच्यावर प्रश्न उभे राहिले. या दुर्घटनेची शहनिशा करायला तत्कालीन अमेरिकन सरकारने एक समिती नेमली आणि त्यात फेनमन यांना भौतिकशास्त्री म्हणून समाविष्ट करण्यात आले. या पुस्तकाचा जवळ जवळ अर्धा भाग फेनमन यांनी या विषयाला दिला आहे. हे लेखन अभियांत्रिकी, भौतिकशास्त्र, अंतराळ संबंधित तंत्रज्ञान संबंधित व्याख्या व संकल्पनांनी भरगच्च आहे. या विषयांचा गंध नसणाऱ्याला एखाद वेळेस एकदम आकलन होणे कठीण जाईल. पण हा भाग तांत्रिक दृष्टीने समजून घेण्याचा प्रयत्न न करता, एखादे कोडे कसे सोडवायचे या दृष्टीने वाचायला हवा. या समितीचा अभ्यास सुरु होताच, सुरुवातीचे काही पेपर्स वाचून आणि टीम शी बोलून, फेनमन यांना या अपघाताचे मूळ कारण काय असेल यांचा अंदाज आला होता. पण फक्त अंदाज बांधून चालत नाहीं तर तो पडताळून बघायला हवा. त्यांचा अंदाज शेवटी खरा ठरला पण त्या निष्कर्षाप्रत पोचायला त्यांनी जे कष्ट केलेत व ज्या पद्धतीने केलेत ते प्रत्येक विद्यार्थ्याला वाचायला द्यायला हवे. प्रेस कॉन्फरेन्स मध्ये त्यांनी त्यांचा निष्कर्ष अत्यंत सोप्या भाषेत व सोप्या पद्धतीने सामान्य जनतेपुढे मांडला. त्यांनी समजावलेले लोकांना पटकन समजले आणि यात त्यांना बरीच प्रसिद्धी मिळाली. या चॅलेंजर दुर्घटना समितीचे स्वरूप वैज्ञानिक होतेच पण सरकारी - राजकारण पण त्यात येणारच. त्यामुळे एका वैज्ञानिकाचे निष्कर्ष आणि नासा बद्दलचे मत समिती च्या शेवटच्या अहवालात येईना. तेंव्हा फेनमन यांनी स्पष्टपणे समिती अध्यक्षाला सांगितले कि त्यांचे मत व निष्कर्ष जर का अहवालात ठेवला नाहीं तर त्यांचे नाव समिती व अहवालातूनच काढून टाकावे. शेवटी तसे काही झाले नाहीं. पण या प्रकरणात त्यांची तर्कनिष्ठ आणि सत्यनिष्ठ भूमिका त्यांच्या एकूण व्यतीत केलेल्या जीवनाशी बरोबर मेळ राखते.
"The only way to have real success in science, the field I am familiar with, is to describe the evidence very carefully without regard to the way you feel it should be. If you have a theory, you must try to explain what’s going and what’s bad about it equally. In science, you learn a kind of standard integrity and honesty”
पुस्तकाचा शेवटचा लेख "The value of science” आहे. हा लेख म्हणजे त्यांनी १९५५ साली National Academy of Science येथे दिलेले भाषण आहे. यात विज्ञान, विज्ञानाचे समाजातील स्थान, त्याचे उपयोग व दुरुपयोग इत्यादी विषयांवर फेनमन यांनी चिंतन केले आहे. हा लेख एकदा वाचून होणार नाहीं. दोन तीनदा वाचायला हवा. विज्ञान म्हणजे नेमके काय, वैज्ञानिक म्हणजे काय, विज्ञान आणि वैज्ञानिकांची समाजासाठी कुठली कर्तव्ये आणि उत्तरदायित्वे का आणि कुठली इत्यादी गहन प्रश्नांवर फेनमन यांनी आपले विचार प्रकट केले आहेत. सन १९५५ म्हणजे दुसरे महायुद्ध आटोपून आणि अणुबॉम्बच्या विध्वंसाला केवळ दहा वर्षे झाली होती. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने अनन्वित नरसंहार शक्य झाला होता. विज्ञानाकडे लोक भीतीने बघत होते. फेनमन यांनी जनमानसातील हि प्रतिक्रियासुद्धा मोठ्या कौशल्याने हाताळली आहे.
“Why is this? Why can’t we conquer ourselves?
Because we find that even great forces and abilities do not seem to carry with them clear instructions on how to use them. As an example, the great accumulation of understanding as to how the physical world behaves only convinces one that this behavior seems to have a kind of meaningfulness. The sciences do not directly teach good and bad.”
वरील वाक्याचा गंभीरपणे विचार केला तर आपल्याला, भारतीयांना, लक्षात येईल म्हणूनच आपले तत्वज्ञान मानवी मानसिकतेला वर आणण्याच्या अखंड प्रयत्नात असते. मनुष्यच अंतरंगातून प्रगत झाला तर बाह्य जगातील प्रगती - वैज्ञानिक आणि तंत्रज्ञानिक, मनुष्य आपल्या कह्यात ठेऊ शकतो. फेनमन यांची विचारप्रणालीत आणि आपल्या न्याय तत्वज्ञानात बरेच साम्य आहे.
शेवट:
फेनमन यांचे हे पुस्तक आणि तसेच "Surely You're Joking, Mr. Feynman! " पुस्तक वाचणे एक अनोखा अनुभव आहे पण यातून बरेच शिकण्याजोगे आहे. त्यांची कार्यपद्धती हा लहान मुलांपासून ते तरुणांपर्यंत सगळ्यांना शिकवायला हवा. फेनमन यांची पुस्तके आणि त्यांची लेक्चर्स शाळेतील पाठ्यक्रमात हवीत. विज्ञाननिष्ठा म्हणजे केवळ धर्म - रूढी परंपरा विरोध अशी भूमिका सध्याच्या भारतात घेतल्या जाते. आणि त्याची परिणीती पुढे वायफळ, बाष्कळ आणि नाठाळ राजकारणात होते. विज्ञान म्हणजे सत्याच्या शोधात मांडलेला सिद्धांत आणि मग पुढे, हा सिद्धांत पुराव्याने पडताळून बघण्याची पद्धतशीर कार्यप्रणाली. वैज्ञानिक मानसिकता केवळ विज्ञानाचे शोध लावायलाच वापरायला हवी असे नाहीं तर वैयक्तिक आणि सामाजिक आयुष्याच्या प्रत्येक क्षेत्रात वापरू शकतो. किंबहुना वापरायला हवा. श्री फेनमन एवढे नाहीं जमले तरी थोड्याफार प्रमाणात ते जमले तरी फार उपयुक्त ठरेल.
What Do You Care What Other People Think?
लेखक (संकलक) - राल्फ लिटोन
प्रकाशक - W. W. नॉर्टन
पृष्ठ संख्या - २५६
मूल्य - ऍमेझॉन वर उपलब्ध असलेली किंमत
