7/9/16

जियेंगे शान से, मरेंगे शान से|

सकाळीच बिल्डिंग मध्ये अंतयात्रा होती.. आमची बायकोच्या मैत्रिणीचे वडील गेलेत. आजारांनी त्रस्त होते, शेवटला महिना त्यांचे बरेच हाल झालेत. एका दृष्टीने सुटलेत अस म्हणायचं. खालती आप्तेष्टांनी मंडप घातला होता. अंत्यविधीस ब्राह्मण आले होते. बरीच गर्दी जमली होती. तेलुगु लोकात एक पद्धत असते. प्रत्येक घरातून एक माणूस तिरडी समोर नारळ फोडतो. मी कधी असली पद्धत ऐकली नव्हती. साधारण हिंदू लोकांमध्ये नारळाचा संबंध चांगल्या कार्याशी असतो. पण अंत्यसंस्कार चांगली विधी नाही अस तरी कसा म्हणायच? मागले दु:खात असले तरी जाणारा तर पुढे सुखात निघून गेला. जाणार्याच्या पुढल्या प्रवासाचा म्हणून नारळ फोडत असावेत. पुढे रामनामाचा घोष होऊन अंत्ययात्रा  निघून गेली. वाजंत्री वगैरे नव्हती. मला लहांपणी अंत्ययात्रेत वाजंत्री बघून गमंत वाटायची. लग्नात बेंड-बाजा ठीक आहे पण स्मशानात जातांना? पण आता वाटत की लग्नात असो की नसो पण अंत्ययात्रेत मात्र वाद्य जरूर वाजवावीत. जीवनाचा संघर्ष आटोपून जाणारा पुढल्या वाटेला लागला आहे, त्याचा कौतुक नको? 

बंगाली लोकांमध्ये मी अंत्ययात्रेचे फोटो काढतांना बघितल आहे. मला तो प्रकार थोडा अती वाटतो. फोटो हा प्रकार नवीन आहे, त्याच्यात शास्त्रोक्त किंव्हा भावनिक असा काही प्रकार नाही? आणि तुम्ही सुखद क्षणाचे फोटो सारखे सारखे बघाल, अंत्ययात्रेचे फोटो कधी बघणार? आणि फोटो माणसाच्या व्यक्तीमत्वाचा असतो. मृताचा फोटो म्हणजे केवळ पोकळ शरीराचा फोटो नव्हे का? भावहीन?  शरीराला माणूस मानणे शेवटी मनुष्य स्वभाव आहे. शंभर-दीडशे वर्षापूर्वी पश्चिमी देशांमध्ये मृता सोबत फोटो काढणे ही एक प्रथाच होऊन बसली होती. पुढे ती नामशेष झाली.

माणूस जगतो तेंव्हाही परंपरा, चाली रिती, रुढी, धर्म इत्यादी धाग्यांमध्ये गच्च बांधला असतो. आणि मेल्यावरही त्याची सुटका होत नाही. हिंदू संस्कृती शरीराला महत्व नसतं, आत्मा गेल्यावर 'शरीर-वस्त्राचे' दहन करतात. पण मुसलमान किंव्हा ख्रिस्ती अनुसार कयामत तक किवा जजमेंट डे पर्यत आपण - मेल्यावरही - या पृथ्वी तलावर असू म्हणून मृत शरीराला सजवून, छान कपडे घालून जमिनीत पुरतात. पारशी संस्कृती अनुसार मेल्यावरही शरीर उपयोगी ठरू शकते म्हणून मृत शरीराला पारसी लोक 'टॉवर ऑफ  सायलेंस' मध्ये म्हणजे एका विहिरीत टाकून देतात. ते प्रेत खाऊन गिधाड आणि जीव-जंतूंच पोषण होते. वरून जरी हा प्रकार थोडा किळसवाणा वाटत असला तरी मनुष्य जगतांना इतक्या पशु-पक्ष्यांच्या जीवावर जगतो की मेल्यावर थोडी परतफेड करता येत असेल तर ते एका दृष्टीने सकारात्मक विचार आहे.उत्तर युरोपात हजार-दीड हजार वर्षांपूर्वी वायकिंग नावाची जमात रहात असे. ती लोक मुळात समुद्री नाविक होती. त्यामुळे समुद्राला फार महत्व. मृत देहाला एका नावे वर ठेऊन समुद्रात सोडल्या जात असे आणि मग नाव थोड अंतर गेली की अग्नी-बाणांचा वर्षाव करून त्या नावेला आग लावल्या जात असे. थोडक्यात समुद्रात दहन. जियेंगे शान से, मरेंगे शान से|  

10/5/14

महाराष्ट्र कोणाचा?



सेना आणि भाजप ची युती तुटेल असे मला कधीच वाटले नाही. जाग अधिक हव्यात अशी मागणी सगळ्या राजकीय पक्षांची असते आणि असायलाही हवी. आणि या मुद्द्यावरुनच बहुतांश राजकीय युत्या तुटतात पण सेना-भाजप युती हि केवळ राजकीय युती मानता येइल का? गेल्या पंधरा वर्षात 'सेक्युलारिजम्' या वाह्यात आणि भ्रष्ट विचारसरणीच जे स्तोम माजले आहे, याला वैचारिक, बौध्दीक आणि त्यान्वये राजकीय पातळीवर सातत्याने विरोध करणारे आणि जन-मानसाचा पाठिंबा असणारे केवळ दोनच पक्ष भारतात नजरेत येतात, शिवसेन आणि भाजप. त्यामुळे त्यांची युती हि केवळ राजकीय पटलावरची नसुन ती एका भ्रष्ट आणि भारतविरोधी विचारप्रणालीला विरोध करायला एकत्रित आलेल्या शक्ति होत्या. त्यामुळे निव्वळ जागा-वाटपावरुन ही युती तुटणे आणि हिंदुंची मते परत फुटुन त्याचा फायदा काँग्रेस किंवा शरद पवारांना होणे म्हणजे स्वतःच्या पायावर धोंडा मारुन घेणे नव्हे तर काय?

असला भावनिक विचार आमच्या सारख्या सामान्यांनी करावा, राजकारण्यांनी नव्हे. जिथे भावना मधे आल्यात तिथे राजकारण संपल आणि सत्तेच्या खेळात जेंव्हा राजकारण संपत तेंव्हा राजकीय पटलावरचा खेळ संपुष्टात आल्याची पहिली घंटा झाली असे समजावे.

नुकत्याच पार पडलेल्या लोकसभा निवडणुकांमधे मोदी लाट होती हे आता निर्विवाद सिध्द झाले आहे. त्यामुळेच मे महिन्या नंतर झालेल्या कुठलिही निवडणुक असो, मोदी लाट नक्कीच ओसरली आहे असा दावा केला जातो. लोकसभेचे मुद्दे आणि स्थानिक आणि प्रांतिय मुद्दे यात तफावत असते यात वाद नाही पण मोदी लाट हि केवळ मोदींमुळेच नव्हती तर मोदींच्या मागे भाजपची अत्यंत सशक्त आणि भक्कम निवडणुक यंत्रणाही तेवढीच कारणीभूत होती. ही यंत्रणा भाजपकडे संघाच्या आशीर्वादाने नेहमीच होती पण त्याचा तर्कशुद्ध आणि तंत्रशुद्ध वापर मोदी आणि अमित शहांनी करुन घेतला. आपापसात न भांडणे, स्थानिक मुद्द्यांची अचूक माहिती असणे, त्या मुद्द्यांवर नेमके निदान असणे, विधानसभा किंवा लोकसभेच्या जागेची जातीचे गणित माहिती असणे तसेच अगदी तळागाळातल्या कार्यकर्त्याचेही मत वरपर्यंत पोचेल याची काळजी घेणे अश्या अनेक उचलेल्या पावलांनी भाजपला गेल्या वर्षभरातल्या प्रांतीय आणि राष्ट्रीय निवडणुकांमधे भरभरून यश मिळाले. महाराष्ट्रात जरी मोदी लाट नसेल तरी भाजपची ही यंत्रणा काय मिळवु शकते याचे ज्वलंत उदाहरण म्हणजे मागल्या वर्षीच्या राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि दिल्लीतील विधानसभा निवडणुका होय. या तीन राज्यांपैकी राजस्थान प्रामुख्याने आजच्या महाराष्ट्रा सारख्या परिस्थितीत होते. तिथे काँग्रेसला जनतेनी मागल्या विधानसभेत पुन्हा निवडुन दिले आणि मग पुढली पाच वर्षे ही जनता पश्चाताप करित बसली. काँग्रेस विरोधी इतकी लाट होती की भाजप जिंकुन येणे दगडावरची रेघ होती. तरीही भाजपचे राजस्थान मधी यश थक्क करण्याजोगे होते. थोडक्यात मोदी लाट असो किंव्हा नसो, भाजपची शक्ती गेल्या वर्षभरात चांगलीच वाढलेली आहे हे मानायला हरकत नाही.

महाराष्ट्र काही दिल्ली नव्हे, राजस्थान नव्हे किंव्हा मध्य प्रदेशही नव्हे हे मान्य. पण केवळ महाराष्ट्राचा विचार करता येथेही भाजपने सातत्याने आपले बळ वाढवले आहे. विदर्भ एके काळी कॉंग्रेसचा बालेकिल्ला मानल्या जात असे, तेथे फक्त भाजप आणि त्यांच्यामुळे शिवसेनाच निवडुन आलेली आहे. अगदी २००९ च्या लोकसभेतही विदर्भातून भाजपला ११ पैकी ५ जागा मिळाल्या होत्या. गेल्या विधानसभेत तर भाजपने शिवसेनेपेक्षा कमी जागा लढवुन अधिक जागा मिळविल्या होत्या. अश्या सगळ्या परिस्थितित जर का भाजप ने अधिक जागांची मागणी केली तर त्यात काय वावगे आहे?

निवडणुका भावनांवर जिंकल्या जाउ शकत नाही, त्यासाठी मते मिळवावी लागतात. गेली दहा वर्ष महाराष्ट्रात सातत्याने कामे करुन आपली जनशक्ती जर का भाजप ने वाढवली असेल तर त्यांनी अधिक जागा लढविणे तर्कशुद्ध ठरेल. पण तर्कशुद्ध वगैरे तर दूरच्या गोष्टी, सेना ज्या तोर्‍यात वावरते आहे ते बघुन एक विचारवस वाटत की भाजपने कमी जागा लढवायच्यात की अधिक हा निर्णय शिवसेनेला कोणी दिला? एक राष्ट्रीय पक्ष, ज्याने गेल्या वर्षभरातील विधानसभा आणि लोकसभा निवडणुकांमधे सर्वदूर दणदणीत विजय प्राप्त केलाय, जर का अधिक जागा महाराष्ट्रात लढविल तर सत्तेत परत येण्याचा मार्ग सुकर होईल हे शिवसेनेच्या ध्यानात का येत नाही या? खरे तर २००९ लाच भाजप-शिवसेन मुंबईत विजयी ठरायला हवी होती पण शिवसेना त्यांच्या घरातले तंटे चव्हाट्यावर येण्यापासुन थांबवु शकली नाही. त्याचा परिणाम असा की मतविभागणी होउन किमान २०-२५ जागा शिवसेनेनी गमाविल्यात. या सगळ्या प्रकरणात भाजपची काय चूक? या सगळ्या मुद्द्यांचा व प्रश्नांचा सारासार विचार उद्धव ठाकर्‍यांनी केला असता तर युती त्यांनी तुटु दिली नसती. पण राजकीय पक्ष समाजकार्याचे साधन नसुन एका घराण्यापूर्तीच आणि घराण्याचीच मालमत्ता बनुन रहातो तेंव्हाच असल्या चूक घडतात.


हि युती तुटण्याचा तोटा भाजपला आणि शिवसेनेला, दोघांना होणार. पण हा सोटा दोघांना वेगवेगळा आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी लागेल. उद्या जर का अगदी भाजप ला वाटल्या तेवढ्या जागा मिळाल्या नाहीत तरी भाजप दिल्लीत दृढ आहेच आणि त्या व्यतिरिक्त संपूर्ण उत्तर भारतात ते सगळ्यात खंबीर पक्ष आहेत. बंगाल मधे भाजप नी नारळ फोडलाच आहे आणि पुढल्या निवडणुकीत कर्नाटक परत भाजप कडे येण्याची दाट शक्यता आहे. सीमांध्रात भाजप चंद्राबाबू द्वारे सत्तेत आहे आणि तेलंगाणातही भाजपने पाळमूळ टाकली आहेत. थोडक्यात, महाराष्ट्रात तडाखा बसला तरी भाजप पक्ष म्हणुन अजुन शक्तिशाली होतच जाणार. पण जर का शिवसेनेला वाटल तेवढ यश नाही मिळाल तर युती तोडण्याच सौदा सेनेला काय भावात पडेल?

या नविन समिकरणातून तीन वेग-वेगळ्या परिस्थिती समोर येउ शकतात:

१) एकत्रित निवडणुका लढले असते तर दणदणीत विजय मिळाला असता हे नक्की. पण आता परिस्थिती थोडी वेगळी उभारेल. भाजपला शंभरच्या घरात जागा मिळतील आणि ते सगळ्यात मोठा पक्ष म्हणुन उभारतील. बहुमत नसल्यामुळे त्यांना पाठिंबा लागेलच. अश्या परिस्थितीत शिवसेना भाजप ला पाठिंबा देणार नाही अस होण शक्य नाही अस आत्ता तरी वाटत. (राजकारणात अशक्य काहीच नसत हे लालु-नितिशने दाखवुन दिले आहेच)

२)वरील परिस्थिती निर्माण नाही झाली आणि  शिवसेना आणि भाजप ला साधारण समान जागा मिळाल्यात आणि त्यांचे गठबंधन होउनही बहुमताला काही जागा कमीच पडतील. तर मग भाड्याच्या विधायकांची जमवा-जमव करण्यात मुख्यमंत्रीपद कोणाला मिळणार हे सांगता येण कठीण आहे. या भानगडीत एक डळमळीत सरकारची स्थापना होईल.

३) सगळ्यात वाईट परिस्थिती मात्र जर 'तुला ना मला घाल कुत्र्याला' या म्हणीनुसार जर का काँग्रेस आणि पवार परत सत्ता प्रस्थापित करु शकले तर भाजप आणि सेनेचा युती तोडण्याचा गुन्हा अक्षम्य आहे.

जनतेचा कौल कोणाला मिळणार याची वाट फार वेळ बघावी लागणार नाही. घोडा मैदान जवळ आहे.  

राजकीय संक्षेपण बाजुला ठेउन जर थोड भावनांचा आधार घेउन विचार केला तर अगदी ऐन वेळी युती तुटुन सेना आणि भाजप ने काँग्रेसची मुघली सत्तेचे पाळमुळ खणुन काढण्याची सुवर्ण संधी गमावली असे वाटते. ही औरंगजेबाच्या पिल्लावळांना कायमच नेस्तनाबुत करणे या निवडणुकीत शक्य होते. आता सत्ता कोणाची येवो पण या भाडणांमधे ही गांधी घराण्याची विषवल्ली तगुन राहिल आणि संधी मिळताच परत फोफावणार. आणि यासाठी भाजप आणि सेना दोषी आहेत एवढ नक्की.  



2/10/14

पेशवाईचा र्‍हास - दुष्काळ, इंग्रज-फ्रेंच युध्द आणि आरमार (भाग २)

सेवन इयर्स वॉर
मागच्या दोन लेखांमधे आपण दुष्काळाचे परिणाम, मराठ्यांच्या एका कर्तबगार पिढीचा अचानक अंत आणि भारतावर होणार्‍या परकीय आक्रमणांच्या बदलत्या स्वरुपाचा आढावा घेतला. याच दरम्यान युरोपात एक नविन वादळ निर्माण होत होते. आणि त्याचे प्रतिकुल परिणाम भारतावर झालेत. मी मागच्या दोन लेखात सेवन इयर्स वॉर बद्दल बर्‍याचदा उल्लेख केला. पण आता मागील लेख परत वाचल्यावर अस लक्षात येतय की या लेख मालिकेच्या सुरुवातीलाच सेवन इयर्स वॉर बद्दल चर्चा करायला हवी होती. पेशवाईचा र्‍हास या युध्दामुळे झाला नाही. पेशवाईचा र्‍हास वरच्या पिढीचा मृत्यु आणि एका पाठोपाठ घडलेल्या दुष्काळांमुळे झाला पण त्याचा फायदा इंग्रजांना सगळ्यात जास्त घेता आला ते त्यांच्या सेवन इयर्स वॉर मधील विजयामुळे.

सेवन इयर्स वॉर सन १७५६ ते सन १७६३ या कालावधीतले युध्द होय. हे एक युध्द नव्हत आणि एका ठिकाणीही घडले नाही तसेच हे केवळ दोन राजवटी किंवा राष्ट्रां पर्यंत सिमीतही नव्हते. याला पहिले जागतिक युध्द म्हणायला हरकत नाही कारण हे ज्ञात जगाच्या तीन खंडांमधे लढल्या गेल. इंग्रज आणि फ्रेंच या राजवटींना ज्ञात जगावर सत्ता प्रस्थापित करायची होती आणि मुख्य म्हणजे जागतिक व्यापारवर कब्जा करायचा होता. हे युध्द म्हणजे या दोन राजवटींच्या महत्त्वाकांक्षेची परिणीती होय. या युध्दात अनेक राजवटी सामिल होत्या. युरोपमधे ऑस्ट्रीयन, हॅनोवर, प्रुशियन, रशियन आणि स्पॅनिश सत्ता तर भारतात बंगालचा नवाब आणि उत्तर अमेरिकेत इंग्रजांची १३ संस्थाने (कॉलनी) तसेच अमेरिका खंडातले मूळ-निवासी (रेड इंडियन) राज्ये, या सगळ्यांनी या युध्दात भाग घेतला आणि त्याचे परिणाम भोगलेत. युध्दा अंती मात्र, नशिबाचाच भाग म्हणावा लागेल, फक्त इंग्रजच विजयी ठरलेत. या युध्दाचे परिणाम आणि त्याची सावली कुठपर्यंत पडली याचा विचार आपण पुढल्या लेखात करु. या लेखात नेमके काय घडले याचा आढावा घेउया.
हे युध्द अचानक उद्भवले नव्हते. त्याची बीज किमान दोनशे वर्ष आधी पेरलेली होती. तसेच या युद्धाचा आढावा घेण्यास कालमान थोडा मागेपुढे करुन बघावा लागेल. जिग्-सॉ च कोड कस विभिन्न रंगाची आणि आकाराचे ठोकळे एकत्र केल्यावरच स्पष्ट होत तसेच या युध्दाची पार्श्वभूमी, कारणे, त्यात गुंतलेली राष्ट्रे आणि राजवटी, बदलता काळ आणि तसेच सत्तेची बदलती व्याख्या, व्यापाराच्या आधारावर उभरणार साम्राज्यवादाचा नविन राक्षस आणि सगळ्यात मुख्य म्हणजे मानवी जीवनात आमूलाग्र बदल आणणारे यांत्रिकीकरण आणि औद्योगिकीकरण इत्यादी घटना एकत्र केल्यात तरच या घटनेचे महत्त्व स्पष्ट होते. १७व्या शतक हे इंग्रज आणि फ्रेंच या सत्तांच्या चुरशीने गाजले. हा कलह या दोन देशांसाठी नविन नव्हता. त्याआधी निदान चारशे वर्ष हे दोन राज्य एका-मेकांशी सतत भांडत आली होती. त्यांच्यातील एक युध्द तर तब्बल शंभर वर्ष लढल्या गेल. (त्याल हंड्रेड इयर्स वॉर म्हणतात) पण सतराव्या शतकातल्या त्यांच्या कलहाला विशेष महत्व कारण त्याचे पडसाद अठराव्या शतकात इंग्रजांनी भारताला गुलामगिरीच्या पिंजर्‍यात यशस्वीपणे अडकविण्यात झाली.

युरोपातील रंगमंचः

सेवन इयर्स वॉरची सुरुवात, सहाजिकच, युरोप खंडात झाली.त्या काळातील युरोपिय राजकीय नकाशा आज पेक्षा वेगळा होता. इंग्लंड आणि फ्रांस, स्पेन आणि रशिया ही आजच्या काळातली राष्ट्रे तेंव्हा राजवटी होत्या तसेच हॅनोवर, प्रुशिया, ऑस्ट्रिया या इतर प्रमुख राजवटी होत्या. सन १७५६ ला प्रुशियाच्या फ्रेडरिक द ग्रेट ने ऑस्ट्रीया आणि सॅक्सोनी राज्यावर हल्ला केला. खर सांगायच तर जगातील इतर महाराज्यांच्या तुलनेत हे युध्द म्हणजे लुटपुटीचे युद्ध मानायला हवे पण लौकरच या युध्दाचे रुपांतर युरोपिय युध्दात झाले आणि पुढे जागतिक युध्दात. इंग्लंडने प्रुशियाची बाजु घेतली तर फ्रांस, रशियाने ऑस्ट्रिया आणि सॅक्सोनीची बाजु घेतली. युरोपात इंग्रजांनी आपले भूदल कधीच उतरविले नाही. युरोपीय भूमीवरची युध्दे फ्रेडरीक दि ग्रेटच्या सैन्याने जिंकलीत. इंग्रजांनी सगळे लक्ष उत्तर अमेरिकेतील धुमश्चक्रीवर केंद्रित केले.

उत्तर अमेरिकेचा रंगमंच:
कोलंबसाने दक्षिण अमेरिकेचा शोध लावल्यापासुन युरोपिय राष्ट्रांमधे तो भूखंड गिळंकृत करण्याची स्पर्धा सुरु झाली. सुरुवातीला स्पेन आणि पोर्तुगल या शर्यतीत पुढे होते. या दोन राष्ट्रांनी दक्षिण अमेरिक आणि मध्य अमेरिका वाटुन घेतले. स्पेन या जमिनी हडपण्याच्या आणि तिथल्या मूळ निवास्यांना अत्यंत भीषण रितीने मारण्यात अग्रेसर होत. त्यामुळे दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझिल प्रांत सोडला तर इतर सर्व प्रदेश तसेच मध्य अमेरिका आणि उत्तर अमेरिकेतील फ्लॉरिडा, कॅलिफोर्निया प्रदेशावर स्पेनचे अधिपत्य होते. पण पुढे, म्हणजे १६व्या शतकात स्पेन कडे लोक कमी आणि जमिन जास्त असे झाले त्यामुळे त्यांना इतक्या मोठ्या भूभागा कडे लक्ष देणे अशक्य होते. या पार्श्वभूमीवर इंग्रज, फ्रेंच आणि डच (सध्याचे नेदरलँड) या राजवटी उत्तर अमेरिका खंडांमधे लुडबुड करु लागल्यात. लौकरच आज ज्याला आपण संयुक्त राष्ट्र अमेरिका (यु. एस.) म्हणतो त्याचा उत्तर-पूर्व भाग इंग्रजांनी घेतला तर त्याच्या उत्तरेला म्हणजे सध्याच्या कॅनडा भाग फ्रेंचांनी घेतला. अर्थात, फ्रेंच आणि इंग्रज दोघांनाही संपूर्ण उत्तर अमेरिका स्वत: साठी हव होत त्यामुळे त्यांच्या संघर्ष उत्पन्न होणे स्वाभाविक होते.

या दरम्यान उत्तर अमेरिकेत फ्रांसने कॅनडा परिसरातुन इंग्रजांच्या परिसरात हात-पाय पसरायला सुरुवात केली. सन १७५० चे दशक उजाडे तोवर इंग्रजांच्या १३ संस्थाने (कॉलनी) उत्तर अमेरिकत दृढ झाल्या होत्या. (जग प्रसिध्द हार्वड युनिवर्सिटीची स्थापना सन १६३६ ची आहे) या संस्थानांच्या द्वारे इंग्रज फ्रेंचांशी भांडू लागलेत. (अमेरिकेचे पहिले राष्ट्रपती जॉर्ज वॉशिंग्टन यांनी युध्दाचे बाळकडू हे इंग्रजांचे सैनिक बनुन फ्रेंचांशी केलेल्या युध्दात घेतलेत) सन १७५६ ला फ्रेडरिक दि ग्रेटने युरोपात युध्द चालू केल्यावर अमेरिकेच्या सागरी किनारपट्टीवर इंग्रजी आरमार फ्रेंच आरमार आणि व्यापारी गलबतांच्या मागे लागू लागलेत. अश्या प्रकारे युरोपातील युध्दाचा दुसरा रंगमंच उत्तर अमेरिकेत उघडला. सन १७४६ (म्हणजे सेवन इयर्स वॉरच्या आधी) ला फ्रेंचांनी भारतीय उपखंडातील मद्रासचे पोर्ट इंग्रजांकडुन जिंकले त्यामुळे इंग्रज आणि फ्रेंच भारतीय उपखंडातही भांडू लागलेत. पुढे प्लासी (पळशी) च्या युध्दात इंग्रज जरी बंगालच्या नवाबाशी लढलेत तरी या नवाबाल फ्रेंचांचा पाठिंबा होता. थोडक्यात प्लासीची लढाई फ्रेंच आणि इंग्रजांमधल 'प्रॉक्सी' युध्द म्हणायला हरकत नाही. युरोप आणि उत्तर अमेरिकेतल हे युध्दाचा वन्ही आता भारतीय उपखंडात पसरु लागला.

त्या काळात इंग्रजांचे आरमार फ्रेंचांच्या तुलनेत बलाढ्य होते तर फ्रेंचांचे भूदल इंग्रजांपेक्षा अधिक शक्तिशाली होते. पण या दोन राजवटींचे खजिने फार सिमित होते. इतक्या मोठ्या समुद्री आणि भू प्रदेशात एकाच वेळेस युध्द करण्याचा ताण या दोन्ही राष्ट्रांना जड जाउ लागला. ही युध्द अजुन किती वर्ष चालाणार याची कल्पना कोणाला नव्हती पण जादूची कांडी फिरवल्या सारख तिन्ही खंडातील युध्द इंग्रजांनी जिंकलीत तसेच समुद्रावर आपली अनभिषिक्त सत्ता प्रस्थापित केली.

 तेथे त्यांच्या कडे संस्थानांच्या द्वारे भूदलही होते आणि किनारपट्ट्यांवर त्याचे आरमारही सुसज्ज होते. सेवन इयर्सच्या काळात या भागात बर्‍याच चकमकी झाल्यात आणि त्यावर फारस लिहिण्याचा मानस नाही पण या सगळ्या युध्दात इंग्रजांनी फ्रेंचांचा कडक पराभव केला. कॅनडा फ्रेंचांन सोडावे लागले. (कॅनडा जरी आज स्वंतत्र राष्ट्र असले तरी इंग्लंडची राणी त्यांची राष्ट्रप्रमुख मानल्या जाते) तसेच वेस्ट इंडिज ची बेटे आणि तिथला उभरता गुलामांचा व्यापार आणि उसाच्या साखरेचा व्यापार इंग्रजांचा झाला.

भारतात प्लासीच्या युध्दाचा अंत आणि त्याचे परिणाम सर्वश्रुतच आहेत.

सन १७६३ ला चारही मुंड्या चित झालेले फ्रेंच नरम होउन इंग्रजांसोबत करार करायला राजी झाले. त्याला करार म्हणणे विनोद ठरेल कारण उत्तर अमेरिकेचा भूभाग, वेस्ट इंडिज मधला व्यापार आणि भारतात हात-पाय पसरविण्याची शक्यता असे सगळेच्या सगळे फ्रेंचांनी गमवले. भारतात आता फक्त इंग्रज हीच एक युरोपिय सत्ता उरली होती.

युरोपिय राजवटींनी अमेरिकेत दोनशे वर्ष प्रचंड विध्वंस केला. तेथिल मूळ निवास्यांना कापून काढले किंवा जबरदस्तीने लग्न करुन त्यांची ओळख बदलवुन टाकली. पण आशिया, अफ्रिका किंवा मध्य आशिया भागात असे करणे युरोपियन सत्तांना अशक्य होते. या भागातील लोक, त्यांचा इतिहास घट्ट बसलेला होता आणि या भागातील लोकसंख्या इतकी होती की इतक्या लोकांना कापून काढणेही शक्य नव्हते. अश्या परिस्थिती व्यापाराद्वारे युरोपिय लोक आधी रुजले आणि हळु-हळु त्यांनी आशिया आणि अफ्रिका खंडांना गुलाम बनविले.

सेवन इयर्स वॉरचा अंत म्हणजे युरोपिय साम्राज्यवादाच्या वर्जन २.० ची सुरुवात मानायला हरकत नाही.
या कालमानाचा भारताचा इतिहास पश्चिमी ऐतिहासिक पुस्तकांमधे वाचायला गेलात तर पेशवाईचा उल्लेखही नसतो हे खेदजनक सत्य आहे. साधारण सन १७६३ च्या अखेरीस म्हणजे 'सेवन इयर्स वॉर' (सात वर्षाचे युद्ध) च्या अखेरीस बंगालच्या सिराजुद्दौल चा पराभव करुन इंग्रज जणु भारताचे सार्वभौम सत्ता झाल्याचा भास निर्माण केला जातो. प्लासीच्या युद्धात फ्रेंचांच्या कुबड्यांनी उभा असलेल्ल्या सिराजुद्दौला इंग्राजांनी हरवले हे खरे पण त्यातुन निष्पन्न भारत आणि पेशव्यांच्या दृष्टीने फारस काही झाले नाही. पण हे युद्ध इंग्रज आणि फ्रेंचांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे या साठी की त्या नंतर भारतात फक्त इंग्रज हीच एक युरोपिय सत्ता उरली. इथे एक मुद्दा ध्यानात घेण्यायोग्य असा की जरी फ्रेंच आणि इंग्रजी सत्ता भारतात मामुली होत्या तरी जगात इतरत्र त्या बलाढ्य होण्याच्या मार्गावर होत्या.



(क्रमशः)
X

X


सेवन इयर्स वॉर च्या युध्दाचे क्षेत्र आणि प्रमुख स्थाने



युरोप (सन १७७०)




भारत (सन १७६०)




या युध्दाबद्दल अजुन माहितीसाठी खालील संकेतस्थळांना अवश्य भेट द्यावी:

1)http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-AGreatImperialWar.htm

2) http://www.ushistory.org/declaration/related/frin.htm

3) http://stutzfamily.com/mrstutz/independence/seven.html

4) http://www.kronoskaf.com/syw/index.php?title=Political_Consequences_of_the_Seven_Years_War

5) http://history.state.gov/milestones/1750-1775/french-indian-war

1/30/14

बस ड्रायवरचा प्रजासत्ताक दिवस

माझे मामा-मामी भंडार्‍याला असतात. नागपूर हून कलकत्त्याच्या दिशेने सरळ रेषेत प्रवास केला की बरोब्बर ६४ कि.मी वर वैनगंगेच्या किनारी भंडारा लागत. काही वर्षांपूर्वी भंडारा जिल्ह्याचे विभाजन करुन गोंदिया जिल्हा नव्याने निर्माण झाला. उर्वरीत भंडारा जिल्ह्याचे केंद्रस्थान भंडारा गाव आहे. मामा-मामी कडे उन्हाळ्यात किंवा इतर वेळी (नागपूर ला सदैव उन्हाळाच असतो!) जायचे तर एस्.टी. च्या बसेस अति-उत्तम वाहन होते. दर अर्ध्या तासाने भंडार्‍याच्या दिशेने बसेस सुटतात. दीड तासात भंडारा. त्यातल्या काही बसेस चा मार्ग थोडा वेगळा असे. नागपूर जिल्ह्यातला मौदा तालुका केंद्र रस्त्यात लागत असे. काही बसेस मौद्याच्या बस्-स्टँड वर थांबत असत. '

किस्सा थोडा जुना आहे.

एकदा नागपूरला परततांना माझी बस थोडक्यात चुकली पण मौदा मार्गे जाणारी बस निघतच होती. मी धावत्या बस मधेच चढलो.

"मौदा मार्गे जाते भाऊ" ड्रायवर म्हणाला.
पुढल्या बसची वाट बघत बसण्यापेक्षा उशीर झाला तरी चालत्या बस मधे बसलेल परवडत.
"हो, चला, आज मौदा दर्शन घेउ" मी उत्तरलो.
"मौदा म्हणजे नागपूर-भंडार्‍याच्या मधल लंडन " तो हसत उत्तरला.
मला काही त्याचा विनोद कळला नाही. बस फारशी भरली नव्हती. मी ड्रायवरच्या बाजुच्या सीटवरच बसलो. रस्ता छान दिसतो आणि स्वतःची स्वतंत्र सीट मिळते
"नागपूरचे की भंडार्‍आचे?"
"नागपूर"
माझ टिकिट कंडक्टर ला दाखविणे कार्यक्रम झाला. बस भंडार्‍याच्या बाहेर एव्हाना पडली होती.
"मौद्याला थांबण जरूरी आहे का हो"
"मौदा मार्गे जाते मगाशीच तर म्हणल होत भाऊ"
"हो, ते ठिक आहे पण मौद्याला कोण उतरणार, चढणार? "
"मौद्या अर्धी बस उतरन आणि अर्धी चढन"
"बर"
"जास्त वेळ नाही लागत. हे इकडन लोक उतरले कि ते तिकडन लोक चढतात. मग सनान घेतो गाडी"
"आरामात चालवा भाऊ, एवढासा रस्ता आहे. मला काही घाई नाही"
" अस नाही भाऊ, पंधरा वर्ष झाली गाडी चालवुन, एकन-एक खडडा माहिती आहे"
"किती वेळात तुम्ही नागपूरला पोचवु शकता?"
"चाळीस मिनिट"
"मौद्याहुन?"
"नाही जी, भंडार्‍याहुन"
"शक्यच नाही
"हो जी, कारगीलच्या वेळेस पोचवली होती गाडी चाळीस मिनिटात"
"अहो, कारगील कश्मीरला आहे"
तो जोरात हसला.
"आपल्या गाडीची वेळ होती २ ची आणि आपला एक सैनिक भाऊ पाउणे-दोन ला हाजिर झाला गाडीवर. त्याची ३ची नागपूरहुन ट्रेन होती दिल्लीला. त्याला वाटल की कशीतरी मिळु शकते ट्रेन. पण आपली बस मौदा मार्गे जाणारी होती. ते कळल्यावर त्याचा जीव घायबरला. तो बस मधुन उतरून टॅक्सी मिळते का बघायला लागला. मी तसाच खाली उतरलो, त्याला बस मधे घातल आणि म्हणल की टेंशन नको. मी पोचवतो तुम्हाला. बसंती सारखी बस हाकली नागपूरच्या दिशेनी"
"मग" हे सगळ सांगतांना तो गाडी चालवतच होता. खड्डे चुकवत
" मौदा नाही आणि फौदा नाही. सनान गाडी नागपूरला. चाळीस मिनिटात नागपूर बस स्टँड. तिथुन अडीचला त्याला ऑटोत बसवल. मिळाली असणार पठ्ठ्याला गाडी"
"बसमधले मौदावाले लोक?"
"कोणी कायीच बोलल नाही. सगळे पुन्हा मौदा मार्गे भंडार्‍याच्या बस मधे बसुन परतलेत. मी तिथल्या स्टेशन सुप्रीटेंडन ना हे सांगितल तर त्या सगळ्या प्रवाशांना फ्री टिकीट मिळाल मौद्याला परतायच."
कारगिल युध्दाला तेंव्हा तीन वर्ष होउन गेली होती पण त्या ड्रायवरच्या चेहर्‍यावर समाधान लखलखत होत.
"भाऊ, कारगिल मधे गोळ्यांची बरसात होत होती. आपले कित्ती तरी जवान मेलेत. पण आपला सैनिक भाऊचा जीव त्या गोळ्यांच्या बरसतातीत भिजायला उत्सुक होता. याला म्हणायच शेर-दिल."

मी पुढे काही बोललो नाही. प्रसंग डोळ्या समोर उभा करण्याचा प्रयत्न करत होतो. घाईत असलेला सैनिक, भरधाव जाणारी एस्.टी. ची गाडी, मौद्याला जाणारी पण प्रसंगी चुप-चाप नागपूर पर्यंत प्रवास करणारे प्रवाशी. अगदी सिनेमातल्या सारख होत. पण मला काही ते दृश्य डोळ्या समोर उभ करता येइना. ना मी सैनिक होतो, ना मला बस चालवता येते आणि ना ही मी मौद्याला रहातो.

नागपूर आल. मी बस स्टँड वरुन घराच्या दिशेने चालू लागलो. ड्रायवरचा शेवटल वाक्य माझ्या मनात कुठेतरी घर करुन बसल. तो सैनिक युध्दानंतर परतला का हेसुध्दा विचारयच भान राहिल नाही. एखाद वेळेस त्या ड्रायवरलाही माहिती नसेल.

दर प्रजासत्तक दिनाला किंवा स्वातंत्र्य दिनाला मला ही गोष्ट आठवते. या प्रसंगाला इतकी वर्ष झालीत की ड्रायवरने सांगितलेल्या या किस्स्यात खर किती आणि मन-घडन किती, याचीही शंका येते. तस म्हणल तर या प्रसंगात काहीच विशेष नाही पण थोड सखोल निरिक्षण केल तर आपल्या समाजाचे अनेक रंग झळाळातात. तो सैनिक, तो ड्रायवर, ते प्रवाशी आणि फुकटात परतीची टिकीट देणार सुप्रीटेंडट, हे सगळे समाजाच्या विविध स्तरातील आणि आयुष्यात वेगवेगळा प्रवास करणारे घटक आहेत. पण आपल्यामुळे एका सैनिकाची ट्रेन सुटायला नको किंवा त्याला ट्रेनवर वेळेवेळेवर पोचायालच हव या साठी सगळे आपापल्या परीने झटलेत. कळत-नकळत प्रत्येकाने आपले खारीचे योगदान दिले. असे असंख्य किस्से, घटना आणि प्रसंग आपल्या देशात सतत घडत असणार. फक्त आपल्याला त्याची कल्पना नसते. असे प्रंसग घडतात म्हणुनच गेल्या सात दशकात आपल्या देशाने एवढी प्रगती केली. करोडो लोकांना गरिबीतून वर काढले आणि सुशिक्षित केल. अन्न धान्याच पर्वतकाय उत्पादन करण्याची क्षमता निर्माण केली. देशाच्या रक्षणार्थ नौदल, वायुदल आणि भूदलाचे अभेद्य कवच तयार केल. आकाशात उपग्रह पाठवलेत आणि नुकतच मंगळावर यान पाठवले.

अजुन अनेक गोष्टी साध्य होणे आहे आणि त्यासाठी भरपूर कष्ट उपसावे लागणार आहेत पण ड्रायवरचा हा किस्सा आठवला की अशक्यातल शक्य होणार याची खात्री पटते.

खड्डे चुकवित गाडी सनान जाणार याची खात्री वाटते. 

10/24/13

ता.क. - पेशवाईचा र्‍हास - दुष्काळ, इंग्रज-फ्रेंच युध्द आणि अजुन बरेच

या लेख-मालेतील पुढला लेख प्रकाशित करायला थोडा अवकाश आहे. थोडे वाचन अजुन बाकी आहे आणि तसेच सध्या बाड-बिस्तर बांधणे चालू आहे. पुढल्या महिन्यात सहकुटुंब स्वदेशात परतण्याचा मानस आहे त्यामुळे बरीच धावपळ होतेय. पण माझ्या मागच्या लेखातील एका मुद्द्यावर अधिक स्पष्टीकरण देणे आवश्यक आहे असे लक्षात आले.

मागल्या लेखातील तीन मुद्द्यांपैकी एक मुख्य मुद्दा असा की भारतावर अरबी-तुर्क-मध्य आशियातुन होणारी आक्रमणे पेशवाईच्या उदया पर्यंत संपूर्णपणे थांबली होती. पण पेशवाईची धाव, ध्येय आणि उठाठेव ही दिल्ली जिंकुन भारतावर राज्य करण्याची होती. दिल्ली ही भारताची राजधानी आणि मानबिंदु हे जरी खरे असले तरी परकीय आक्रमक आणि आक्रमणांच्या पध्दती यात प्रचंड बदल या काळात झाला. मध्य आशियातील मुसलमानी टोळ्यांऐवजी आता आक्रमक गोर्‍या कातडीचे आणि युरोपिय होते आणि घोडदळ आणि प्रचंड मोठाल्या तोफांच्या आधारा ऐवजी गलबते आणि समुद्री तोफांच्या आधारावर नविन आक्रमणे होणार होती. तसेच तंत्रज्ञान युरोपातील औद्योगिकीकरणामुळे एक नविनच पातळी गाठणार होत. भारत आणि पेशवाई या नविन आक्रमक आणि आक्रमणांसाठी मुळीच तयार नव्हता.

मागील लेखात मी मोघलांना सगळ्यात जास्त भिती आणि वचक तुर्की आणि साफाविद साम्राज्यांचा होत असे म्हणले आणि पुढे मी तुर्की साम्राज्याच्या बलाढ्य असल्याचेही बोललो. पण मला या विचारात/वक्तव्यात थोडा बदल करणे आवश्यक वाटते. मोघलाईच्या अंतापर्यंत तुर्की साम्राज्य बलाढ्य राहिले नव्हते. त्यांच्या 'सुर्वणकाळ' सुलेमान दि मॅग्निफिसंट च्या राजवटी नंतर म्हणजे सन १५९० च्या दरम्यान होता. (सुलेमान दि मॅग्निफिसंटचा मृत्यु सन १५६६ ला झाला) त्या नंतरचा काळात तुर्की साम्राज्य प्रसरण पावणे बंद झाले होते. त्यांच्या फौजा, युध्दशैली आणि आरमार बलाढ्य असले तरी त्यांचे राजे (सुल्तान) अत्यंत साधारण होते. त्यामुळे त्यांच्यावर आक्रमण करुन कोणाल जिंकणे अशक्य असले तरी त्यांनी इतरांवर आक्रमण करुन जिंकणेही कठिण होत गेले. तसेच तुर्की साम्राज्याचे लक्ष सदैव पूर्व युरोपावर होते. लपांटोच्या समुद्री युध्दातल्या (सन १५६६) पराभवा नंतर तुर्कीच्या वजीराचा मानस पुढली स्वारी भारतावर करण्याचा होता तसेच पुढे (१६व्या शतकात) अरबी समुद्रातील पोर्तुगिज चाचेगिरीला आळा घालायला तुर्की आरमार अरबी समुद्रात उतरवण्याची तयारीही तुर्कांनी केली होती पण य दोन्ही मनसुब्यांची परिणिती भारत आणि पर्शियात काही काळासाठी भीतीचे वातावरण पसरविण्या पलिकडे काही झाली नाही.

लपांटो हे मेडिटेरिनियन समुद्रातील एक बेट आणि तिथल्या समुद्रात झालेल्या तुर्की आणि युरोपिय साम्राज्यातील युद्धाचे स्थान. त्या काळात तुर्की साम्राज्याची सत्ता अजिंक्य होती आणि लौकरच संपूर्ण युरोप ते जिंकणार अशी चिन्ह स्पष्ट होती. त्यांचे आरमारही बलाढ्य होते. युरोपिय सत्ता (प्रामुख्याने स्पेन), पोप आणि इतर जमिनदारांनी पैसा, सैन्य आणि नाव्हा एकत्र करुन लपांटो जवळ तुर्की आरमाराला कडाक्याची टक्कर दिली. आणि आश्चर्य म्हणजे युरोपिय आरमार विजयी ठरल. हा विजय म्हणजे युरोपिय सत्तांना तुर्की साम्राज्याचा काही भूभाग जिंकला अस नव्हे पण एक, तुर्की साम्राज्याच्या मानाला हा पराजय म्हणजे काळिमा ठरला आणि दुसर, समुद्राद्वारे इटली, स्पेन इत्यादी युरोपिया राष्ट्रांना जिंकण्याच्या तुर्की अभिलाषेला आळा बसला. या युध्दानंतर मेडिटेरेनियन समुद्राचा वापर करणे युरोपियन राष्ट्रांना सोपे झाले आणि तुर्की साम्राज्याचे भय कमी झाल्यामुळे स्पेन आणि पोर्तुगल ने त्यांचे लक्ष नविन शोध लागलेल्या दक्षिण अमेरिकेकडे वळवले.

लपांटोच्या युध्दाचा वरवर बघता भारताशी काही संबंध नाही. त्या काळात अकबरी राजवट दृढ होत होती आणि शिवाजी राजांच्या जन्माला अजुन पन्नास वर्ष बाकी होती. पण सागरी युध्दातील या विजयामुळे युरोपिय राष्ट्रांमधे एक नवा आत्मविश्वास निर्माण झाला. युरोपिय गलबते हळु हळु जगभर पसरु लागल्यात आणि अवघ्या दोनशे वर्षात तीन खंडांमधे एकाच वेळेस तीन वेगवेगळी युध्द करण्याची क्षमता त्या राष्ट्रांमधे निर्माण झाली.

लपांटोच्या युद्धावर मी आधी एक ब्लॉग लिहिला होता. त्याचा दुवा हा आहे:  http://marathimauli.blogspot.com/2010/04/blog-post.html
---
Sources:
1) Empires of the Sea: The Siege of Malta, the Battle of Lepanto, and the Contest for the Center of the World by Roger Crowley

2) After Tamerlane by John Darwin

3) Empires of the Monsoon: A History of the Indian Ocean and Its Invaders by Richard Hall

10/18/13

गंगा स्तोत्र - आद्य शंकराचार्य

आदी शंकराचार्यांच्या रचना केवळ अर्थपूर्णच नव्हे तर गेय ही असतात. सुमधुर आणि रसाळ संस्कृत मधे लिहिलेल्या या रचनांपैकी मी माझ्या आवडत्या काही रचना वाचकांसमोर ठेवतो आहे.

गंगा स्तोत्र
        - आद्य शंकराचार्य 

देवि! सुरेश्वरि! भगवति! गङ्गे त्रिभुवनतारिणि तरलतरङ्गे ।
शङ्करमौलिविहारिणि विमले मम मतिरास्तां तव पदकमले ॥ 1 ॥
भागीरथिसुखदायिनि मातस्तव जलमहिमा निगमे ख्यातः ।
नाहं जाने तव महिमानं पाहि कृपामयि मामज्ञानम् ॥ 2 ॥
हरिपदपाद्यतरङ्गिणि गङ्गे हिमविधुमुक्ताधवलतरङ्गे ।
दूरीकुरु मम दुष्कृतिभारं कुरु कृपया भवसागरपारम् ॥ 3 ॥
तव जलममलं येन निपीतं परमपदं खलु तेन गृहीतम् ।
मातर्गङ्गे त्वयि यो भक्तः किल तं द्रष्टुं न यमः शक्तः ॥ 4 ॥
पतितोद्धारिणि जाह्नवि गङ्गे खण्डित गिरिवरमण्डित भङ्गे ।
भीष्मजननि हे मुनिवरकन्ये पतितनिवारिणि त्रिभुवन धन्ये ॥ 5 ॥
कल्पलतामिव फलदां लोके प्रणमति यस्त्वां न पतति शोके ।
पारावारविहारिणि गङ्गे विमुखयुवति कृततरलापाङ्गे ॥ 6 ॥
तव चेन्मातः स्रोतः स्नातः पुनरपि जठरे सोपि न जातः ।
नरकनिवारिणि जाह्नवि गङ्गे कलुषविनाशिनि महिमोत्तुङ्गे ॥ 7 ॥
पुनरसदङ्गे पुण्यतरङ्गे जय जय जाह्नवि करुणापाङ्गे ।
इन्द्रमुकुटमणिराजितचरणे सुखदे शुभदे भृत्यशरण्ये ॥ 8 ॥
रोगं शोकं तापं पापं हर मे भगवति कुमतिकलापम् ।
त्रिभुवनसारे वसुधाहारे त्वमसि गतिर्मम खलु संसारे ॥ 9 ॥
अलकानन्दे परमानन्दे कुरु करुणामयि कातरवन्द्ये ।
तव तटनिकटे यस्य निवासः खलु वैकुण्ठे तस्य निवासः ॥ 10 ॥
वरमिह नीरे कमठो मीनः किं वा तीरे शरटः क्षीणः ।
अथवाश्वपचो मलिनो दीनस्तव न हि दूरे नृपतिकुलीनः ॥ 11 ॥
भो भुवनेश्वरि पुण्ये धन्ये देवि द्रवमयि मुनिवरकन्ये ।
गङ्गास्तवमिमममलं नित्यं पठति नरो यः स जयति सत्यम् ॥ 12 ॥
येषां हृदये गङ्गा भक्तिस्तेषां भवति सदा सुखमुक्तिः ।
मधुराकन्ता पञ्झटिकाभिः परमानन्दकलितललिताभिः ॥ 13 ॥
गङ्गास्तोत्रमिदं भवसारं वांछितफलदं विमलं सारम् ।
शङ्करसेवक शङ्कर रचितं पठति सुखीः तव इति च समाप्तः ॥ 14 ॥


10/5/13

पेशवाईचा र्‍हास - दुष्काळ, इंग्रज-फ्रेंच युध्द आणि अजुन बरेच (भाग १)

पेशवाईवर लेखमालिका लिहायची इच्छा किंवा प्रयत्न आणि त्यान्वये होणारा थोडा बहुत अभ्यास कुठल्या विशिष्ट दिशेने होत नाही. पुढल्या लेखात मी थोरल्या बाजीरावांबद्दल लिहिन अस ठरवुन मला लिहिता येत नाही. कधी काही प्रश्न मनात येतात त्यासाठी उत्तरांचा मागोवा घेतल्या जातो. कधी काही वाचनात येत त्याने नविन दृष्टीकोनांची अचानक उत्पत्ती होते आणि मग त्याला अभ्यासाचा पाठिंबा हवा म्हणुन त्या दिशेने वाचन होत. तर कधी जुनी पुस्तके, लेख नव्या प्रकाशात वाचल्या जातात. पण हा सगळा अभ्यास इंटरनेटमुळे बर्‍या पैकी शक्य असला तरी मराठी इतिहास समजुन घेण्यासाठी आवश्यक आणि महत्त्वाची पुस्तके मला उपलब्ध नाही. एकुण हे लेख वर्-वरचे आहेत अशी शंका मला येते. असो.

गेले काही दिवस तीन महत्त्वाचे मुद्दे माझ्या डोक्यात घोळतायत. पहिला मुद्दा - सन १८०० च्या आसपास भारतात पडलेले दुष्काळ. आमचे मित्र श्री अंबरीश यांच्याशी झालेल्या संवादात मला पहिल्यांदा लक्षात आला. या लेखाच्या शेवटी अधिक माहिती असलेल्या संकेतस्थळांची यादी दिली आहे. दुसरा मुद्दा सन १७९५ ते सन १८०० च्या दरम्यान मराठा साम्राज्याच्या धुरंधर नेत्यांच्या एका पाठोपाठ झालेले मृत्यु. आणि तिसरा मुद्दा म्हणजे सन १७५० ते सन १८०० च्या साधारण पाच दशकातली जागतिक परिस्थिती.

नशिबावर विश्वास ठेवा कि नका ठेउ, नशिबाचे ठसे ऐतिहासिक घटनांवर प्रखरतेने जाणवतात. नशिब म्हणजे नक्की काय? शिवाजी महाराजांचा पन्नासाव्या वर्षी मृत्यु तर औरगंझेबाने नव्वदी गाठणे ही नशिबाने मांडलेला क्रूर खेळ होता. अर्थात त्या घटना घडत असतांना हा नशिबाचा खेळ आहे असे लक्षात येणे कठीण असते. नशिबाचा असाच एक फटका असा सन सन १७९० ते सन १८०१० च्या दरम्यान भारतभर पडलेले दुष्काळ. गुजराथ-भुज प्रदेशापासुन ते बंगाल पर्यंत, मद्रास पासुन ते राजस्थान पर्यंत सगळा प्रदेश दुष्काळाच्या तडाख्यात एका पाठोपाठ सापडला. अर्थात पेशवाईमुळे दुष्काळ पडला नाही अस नाही. देशाच नशिब वाईट एवढच. पण या दुष्काळांनी मराठा पातशाहीची कंबर अजुन वाकली यात काही शंका नाही. आधी एक-दोन उदाहरण थोडक्यात विचारात घेउया. संत तुकाराम महाराजांच्या काळात दोन दुष्काळ एका पाठोपाठ आलेत. यातला सन १६३०-३२ चा दुष्काळ अत्यंत भीषण होता. (त्यात त्यांची पहिली बायको आणि मुलगा गेलेत) या दुष्काळात गावच्या गाव भुकेल्या पोटी मरुन गेलीत. आणि त्यात काही कमी असेल तर त्या काळात मुसलमानी पातशाह्यांच्या युध्दांचा उत आला होता. अश्या परिस्थितीत रंजली-गांजलेली लोक शिवाजी राजांच्या मागे उभी रहायला पटकन झाली असतीलही. इंग्रजांच्या राजवटीत भरपूर दुष्काळ पडलेत आणि यात इंग्रज राजवटीचा फार मोठा हात होता पण असल्या परिस्थितीतही सन १९४२-४३ चा बंगालचा दुष्काळ ह्रदय पिळवटुन टाकणारा होता. लाखो लोक इंग्रजांच्या चोरपणा मुळे हकनाक बळी गेलेत. अन्नाच्या अभावी खंगुन-झिजुन स्वतःची हाड मोजत मेलेत. भारतीय असंतोषाला हा शेवटचा धक्का म्हणायला हरकत नाही. चार-पाच वर्षातच भारताला स्वातंत्र्य प्राप्त झाले. पेशवाईच्या अंती घडलेले दुष्काळच केवळ पेशवाईच्या र्‍हासाला कारणीभूत नव्हते. पण करवसुली बंद पडणे, गाव ओसाड पडुन समाज व्यवस्था विस्कळीत होणे, लोक उपाशी मरण्याने काम करायला कमी हात आणि लढायलाही कमी हात इत्यादी अनेक कारणे पेशवाई राजवटीला डसली असणार. पेशवाई विरुद्ध उठाव जरी झाला नसला तरी या दुष्काळांचा विपरीत परिणाम नक्कीच झाले असणार.

दुष्काळा सारखाच अजुन एक फटका म्हणजे मराठा साम्राज्याच्या कर्तबगार पिढीचा मृत्यु. छत्रपती संभाजींच्या मृत्यु (सन १६८९) नंतर मराठा साम्राज्यावर कोणा एका नेत्याच किंवा राजाच संपूर्ण प्रभुत्व कधीच नव्ह्ते. अगदी थोरल्या बाजीरावांच्या काळातही नागपूरचे भोसले आणि गुजरातेचे दाभाडे स्वतःचे वर्चस्व प्रस्थापित करु बघत होते. थोडक्यात पुढारी आणि लढवय्यांची कमतरता नव्हती. पानिपतच्या युध्दात एक कर्तबगार पिढी मारल्या गेली. विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ आणि पाठोपाठ नाना साहेब गेलेत. तसेच युध्द भूमीवर भावी पिढीही गेली. पण मराठी समाजाने एक नविन कर्तबगार पिढी पुन्हा उभी केली. अत्यंत कम नशिबी आणि अल्पायुषी पण अतिशय कर्तबगार सवाई माधवरावां पासून ते नाना फडणविस, अहिल्याबाई, यशवंतराव होळकर आणि महादजी शिंद्यांनी मराठा साम्राज्याची घडी पुन्हा बसवली. महादजी शिंदे यांनी उत्तर भारतात परत मराठ्यांचा जरब बसवला. तसेच बंदुका आणि तोफांचा लष्करी डावपेचात वापर करण्यासाठी फ्रेंचांचे सहाय्य घेउन बदलत्या युध्द शैलीसाठी पावले उचललीत.अहिल्याबाईंनी लोकसेवा आणि उत्तम प्रशासना द्वारे हिंदु धर्माची सेवा आणि लोकांमधे मराठा शासना बद्दल पुन्हा आदर निर्माण केला. नाना फडणविसांनी मुत्सद्देगिरीच्या गोष्टी प्रसिध्द आहेतच पण आज जे मॅनेजमेंट म्हणतो तश्याच पध्दती नानांनी अवलंबिल्या. यशवंतराव होळकर हे थोरल्या बाजीरावांच्या पठडीतले शेवटले वंशज मानायला हवेत. धर्मनिष्ठ, शूर आणि दूरद्रष्टा असा हा सरदार काही वर्ष आधी मराठ्यांना लाभायला हवा होता. हे सगळे सेनानी, राज्यकर्ते आणि व्यवस्थापक आपापल्या परीने, कष्टाने राज्यवर्धन आणि राज्य संगोपन करीत असतांना नशिबाने विचित्र फास टाअकला. पानिपत युध्दा एवढच नुकसान सन १७९४ ते सन १८०० च्या काळात पुन्हा झाल. महादजी शिंदे, अहिल्याबाई होळकर आणि नाना फडणविस यांना या सहा वर्षाच्या कालावधीतच देवाज्ञा झाली. आणि दहा वर्षातच यशवंतराव होळकरांचाही मृत्यु सन १८११ ला झाला. एवढे स्तंभ एका पाठोपाठ कोसळलेत तर सन १८१८ ला मराठा साम्राज्य लयास गेले हे काही नवल नव्हे.

याच्या अगदी विरुद्ध दिशेने इंग्रजी सत्तेने प्रवास केला. या वीस-पंचवीस वर्षांच्या कालावधीत इंग्रजी सत्ता झपाट्याने बोकाळत गेली. इंग्रजांच्या हातून अमेरिका खंड सुटला होता त्यामुळे त्यांनी सगळे लक्ष भारतावर केंद्रित केले. सेवन इयर्स वॉर मधे विजय प्राप्त करुन इंग्रजां मधे एक नवा आत्मविश्वास निर्माण झाला होता. तसेच औद्योगिकीकरणाचे वारे तेंव्हाच वाहु लागले होते. आणि माझ्या मते सगळ्यात मुख्य म्हणजे बाष्पचलीत बोटींच्या तंत्रज्ञानाचा इंग्लंड मधे झालेल्या विकासामुळे इंग्रजांनी समुद्री दळण वळणावर आणि नौदलावर संपूर्ण प्रभुत्व प्रस्थापित केले.

इंग्रजी सत्तेचे औद्योगिकीकरण, त्यांच्या नौदलाचा विकास इत्यादी घटना नशिबाचा खेळ आहे असे माझे म्हणणे मुळीच नाही पण या घटना घडत असतांना मराठी साम्राज्याच्या पुढार्‍यांचा आणि सेना नायकांचा तेंव्हाच आणि एकत्रच मृत्यु होणे ही नशिबाची खेळी असे मला वाटते.

या अनुषंगाने आपण शेवटल्या आणि सगळ्यात मुख्य मुद्द्या कडे वळुया. सन १७५० नंतरच्या कालावधीचा विचार केला तर प्रामुख्याने दोन गोष्टी ठळकपणे दिसतील. पहिली म्हणजे सतराव्या शतकातल्या शंभर वर्षात झपाट्याने नाहीशी झालेली मध्य आशियातुन होणारी तुर्की-मुसलमानी आक्रमणे. दुसर म्हणजे इंग्रज-फ्रेंचांची युध्द - प्रामुख्याने सात वर्षाचे युध्द. (याल सेवन इयर्स वॉर म्हणतात)



आता मध्य आशियातून आक्रमणे थांबलीत म्हणजे काय? आणि ती आक्रमणे थांबलीत तर सन १७६१ च पानीपत काय होत? हे प्रश्न पडण सहाजिक आहे. या मुद्द्याचे अवलोकन करतांना इतिहासाच थोड मागे जाणे आवश्यक आहे.

मुसलमानी आक्रमणे भारतावर जरी सातव्या शतकापासून होत असली तरी सन ११४३ च्या पृथ्वीराजाच्या तराईच्या पराभवानंतर या आक्रमणांचा बांध खराखुरा फुटला. त्यांनंतर मोघलांच्या उदया पर्यंतर भारतीय उपखंडावर या आक्रमणांच्या सुनामी सतत तुटुन पडत होत्या. ही आक्रमणे अफगाणिस्तान-सिंध-पंजाब मार्गे दिल्लीत धडकत असे. हळुहळु करत या आक्रमकांनी विंध्य ओलांडला आणि रामेश्वरम पर्यंत धडक मारली आणि ठिकठिकाणे मुसलमानी शाह्य स्थापन केला. या आक्रमणांमागे लुटपाट हे महत्त्वाचे कारण असले तरी भारत पादाक्रांत करुन मुसलमान करण्याची अभिलाषा हे सगळे आक्रमक बाळगुन होते. बाबरने दिल्ली जिंकल्यावर आणि अकबराने मोघली सत्तेची पाळमुळं खोल रोवल्यावर हि आक्रमणे थांबली (अर्थात हे मोघल स्वतः आक्रमकच होते!) पण या आक्रमणांची भीती सदैव मोघली सुल्तानांना असे. उदाहरणार्थ, शिवाजींना आग्र्याला कैदेत मारण्या ऐवजी काबुल भागात सतत होणार्‍या चढाया लढायला पाठवायचे होते. पुढे नेताजी पालकर हातात लागल्यावर औरंगझेबाने त्याला काबुललाच पाठवले. मोघलांना नुसत्या मध्य आशियातल्या टोळ्यांचे भय नव्हते. या व्यतिरिक्त इराणी साफाविद आणि त्या काळातल्या सगळ्यात बलाढ्य अश्या तुर्की साम्राज्याचाही फार वचक होता. तुर्की साम्राज्य त्या काळात खरोखरच बलशाली होते. त्यांच्याकडे बलाढ्य सेना होत्या आणि अद्यावत नौदलही होते. त्यांचे सुल्तान स्वतः फार शूर होते. त्यांचे साम्राज्य इजिप्त ते इराण आणि तसेच, पूर्व युरोपातही पसरले होते. या तूर्की सुल्तानांनी स्वतः ला मुसलमानांचा खलिफा मानायला सुरु केले आणि त्यांच्या सेना युरोपच्या विएन्ना पर्यंत धडक मारीत होत्या. अर्थात या साम्राज्याला भारताची तहान लागणे स्वाभाविक होते. पण युरोप पादाक्रांत करण्याच्या अभिलाषेमुळे त्यांना भारताकडे फारसे लक्ष देता आले नाही. तुर्की आणि साफाविद वगळलेत तर मध्य आशिया किंवा अरबस्थानात अजुन कुठली मुसलमानी सत्त उरली नव्हती. या सत्तां शिवाय भारतावर आक्रमण करुन जिंकण्याची शक्ती कोणातही उरली नव्हती.

थोरल्या बाजीरावांनी दिल्ली गाठे पर्यंत मोघली सत्ता खिळखिळी झाली होती. त्यामुळे अफगाणीस्तानातल्या आक्रमकांनी पुन्हा भारतावर डोळे रोखले. पण केवळ दिल्ली पूर्तीच ती नजर सिमित होती. ते पण स्वत;ला दिल्लीच बादशाह बनवायला नव्हे तर दिल्लीचा जो कोणी बादशहा असेल त्याच्या कडून कर वसुल करायला मिळावा एवढेच. नादिर शहा आणि पुढे अहमदशहा अब्दालीची आक्रमणे एवढ्यापूर्तीच सिमित होती. उत्तरेत मराठा सरदारांनी आपापसातल्या भांडणात पंजाब-सिंध भागात भक्कम शासन निर्माण केले नाही त्यामुळे हा भाग एकदा जिंकुनही सन १७६० ला अहमदशहा अब्दाली सर्रास दिल्ली पर्यंत पोचला. अगदी पानिपताचे युद्ध जिंकुनही अब्दाली मागेच परतला. अब्दाली नंतर भारतावरची परकीय मुसलमानी आक्रमणे खर्‍या अर्थाने थांबली होती. पण मराठी सत्ताधीशांचा रोख अजुनही उत्तर भारत, दिल्ली, या दिशेने होता आणि समुद्राकडे त्यांनी संपूर्ण दूर्लक्ष केले. अब्दाली ला छातीवर झेलुन परकीत आक्रमणे मराट्यांनी थांबवली खरी, पण पुढले शतक नौदलाच्या अनुषंगाने लढल्या जाणार होते, समुद्र हा आत नविन 'मध्य आशिया' ठरणार होता आणि समुद्राला अंकित करणारेच नविन सत्ताधीश बनणारे होते या बदलत्या वार्‍याचा गंध मराठी सेना नायकांना मूळीच आला नाही.

आपण कालमानात थोडे पुढे जातोय. परत जर का सन १७५० च्या आस पास उभे राहिलोत तर केवळ नौदलावर भारत जिंकणे इंग्रजांना शक्य नव्हते. त्या काळात भारतात इंग्रजांचा थोडा-बहुत वावर होता आणि त्यांचे जगात इतरत्र जो पसारा होता त्याचा विचार करता इंग्रजांना मराठी साम्राज्याशी टक्कर देणे अशक्य होते.

पण मग इंग्रज-फ्रेंचांमधे सात वर्षाचे युध्द झाले. जगात तिन खंडावर लढल्या गेलेले हे चुरशीच्या युध्दाचे पडसाद भारतावर लौकरच दिसुन आलेत.


(क्रमशः) 

------

दुष्काळावर अधिक माहिती/अभ्यासासाठी दुवे

1) "An Explanatory note on the famines in India" ( http://jambudveep.wordpress.com/2011/01/08/an-explanatory-note-on-the-famines-in-india/ )

2) Indian Famines: Their causes and Remedies by Prithiws Chandra Ray. Puslished January 1, 1901

3) The End of Hunger by David Riff ( http://www.newrepublic.com/article/world/the-end-hunger)

4) On Famine Crimes and Tragidies by Alex de Waal (http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(08)61641-4/fulltext)